BEOGRAD – Političko nasilje, javno ponižavanje neistomišljenika i uvjerenje da izborna ili revolucionarna pobjeda daje pravo na obračun sa protivnicima predstavljaju opasno nasljeđe koje se, prema ocjeni predsjednika Instituta za nacionalnu strategiju Dragoslava Bokana, ponovo prepoznaje u srpskom društvu. U autorskom tekstu „Jahači na duge staze”, objavljenom u „Srpskom kompasu”, Bokan podsjeća na represiju poslije Drugog svjetskog rata i upozorava da se slični obrasci političkog ponašanja javljaju i osam decenija kasnije, sada pod parolama demokratskih promjena i izgradnje bolje budućnosti.

Polazište njegove analize jeste simbolika javnog ponižavanja političkih protivnika, posebno praksa njihovog „jahanja”, koju predstavlja kao jedan od najdrastičnijih načina oduzimanja ljudskog dostojanstva. Bokan ukazuje da takvo postupanje nije samo izraz lične surovosti, već i poruka da pobjednik ima pravo da poraženog liši osnovnog poštovanja, pretvarajući političku razliku u opravdanje za nasilje.

Od poslijeratnih obračuna do političkog ponižavanja

Podsjećajući na početak višestranačja u Srbiji, Bokan navodi da je tada u javnost ponovo dospjela priča o navodnom učešću Dragoljuba Mićunovića, kasnijeg univerzitetskog profesora i predsjednika Demokratske stranke, u ponižavanju jednog pravoslavnog sveštenika neposredno poslije rata.

Sam autor naglašava da je ta priča, u obliku u kojem je prenošena, „očigledno pretjerana i vjerovatno netačna”, ali smatra da je njeno pojavljivanje ponovo otvorilo pitanje stvarnog stradanja sveštenstva i drugih društvenih slojeva koji su poslije 1944. godine bili označeni kao neprijatelji novog poretka.

Bokan piše da se represija nije odnosila isključivo na politički aktivne protivnike komunističke vlasti, već i na intelektualce, oficire, trgovce, državne službenike, industrijalce, zadužbinare i predstavnike tradicionalnog, nacionalnog i vjerskog pogleda na svijet.

Prema njegovom tumačenju, nova vlast nastojala je da fizičkim uklanjanjem i društvenim ponižavanjem starih elita stvori prostor za uspostavljanje sopstvenog političkog, ideološkog i kulturnog poretka.

Autor posebno ukazuje na istorijske okolnosti u kojima je ta represija sprovođena. Srbija je, podsjeća, već bila iscrpljena njemačkom okupacijom, masovnim strijeljanjima, stradanjima u logorima, savezničkim bombardovanjem i posljedicama genocida nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.

Umjesto okončanja stradanja, piše Bokan, jesen 1944. godine označila je početak novih političkih likvidacija, hapšenja, oduzimanja imovine i sistematskog obračuna sa stvarnim i pretpostavljenim protivnicima komunističkog režima.

Likvidacije i stvaranje nove elite

Pozivajući se na nalaze državnih komisija, Bokan navodi podatak o najmanje 55.000 ubijenih građana Srbije u poslijeratnim obračunima, uz tvrdnju da je oko 35.000 ljudi likvidirano tokom tajnih strijeljanja. Pominje i više od 200 lokacija masovnih grobnica širom zemlje.

Ove brojeve koristi da ukaže na razmjere političke represije i sistem u kojem je, prema njegovoj ocjeni, pripadnost određenoj društvenoj grupi ili ideološko opredjeljenje mogla biti dovoljna za oduzimanje slobode, imovine, pa i života.

Posebno se osvrće na djelovanje OZNE, tvrdeći da su lokalne organizacije bezbjednosnog aparata sprovodile uklanjanje označenih „klasnih neprijatelja”, a da su se likvidacije koristile i kao sredstvo preoblikovanja društvene strukture.

Tako je, prema Bokanovoj analizi, nastajala nova politička i intelektualna elita, čija se lojalnost dokazivala i odnosom prema pripadnicima poraženog poretka.

„Do juče ste vi jahali na grbači radničke klase, a sada ćemo mi jahati vas”, navodi Bokan kao izraz osvetničke logike koja je, po njegovom tumačenju, pratila uspostavljanje komunističke vlasti.

Upravo u toj poruci on prepoznaje suštinu političkog terora: uvjerenje da se nepravda može ispraviti novom nepravdom, a prethodna društvena nejednakost ponižavanjem i fizičkim uništavanjem onih koji su proglašeni odgovornima.

Bokan ukazuje i na ulogu javnog linča, prijetnji i kolektivnog pritiska u izgradnji novog poretka, ocjenjujući da su takvi postupci bili sredstvo zastrašivanja čitavog društva.

Jahanje kao simbol oduzimanja ljudskog dostojanstva

U središtu Bokanovog teksta nalazi se pojam „antropohipije”, odnosno svođenja čovjeka na konja, kojim opisuje praksu javnog ponižavanja žrtava prisiljavanih da nose svoje mučitelje.

On navodi da su takvi postupci bili prisutni u zločinima ustaških formacija, ali i u pojedinim oblicima poslijeratnog maltretiranja ideoloških protivnika nove komunističke vlasti.

Prema njegovom viđenju, upotreba sedla, uzdi i štapova imala je jasnu simboličku poruku: žrtva više nije posmatrana kao čovjek koji ima politička uvjerenja, građanska prava i lično dostojanstvo, već kao neko nad kim pobjednik može neograničeno da ispoljava svoju moć.

Bokan ukazuje da su se među žrtvama poslijeratnog nasilja nalazili i srpski domaćini, sveštenici i nekadašnji solunski borci, a da su pojedini ljudi, prema svjedočenjima na koja se poziva, poslije preživljenih ustaških zločina ponovo bili izloženi maltretiranju.

Istorijsku sliku tog vremena dopunjuje pozivanjem na književna djela i svjedočanstva Slobodana Selenića i Borislava Pekića, u kojima prepoznaje prikaz društva obilježenog strahom, gubitkom slobode i razaranjem tradicionalnih vrijednosti.

Posebno pominje roman „Molitva” Vuka Draškovića, u kojem su opisane scene ustaškog mučenja srpskih civila u Hercegovini.

Za Bokana, zajednička karakteristika takvih postupaka jeste dehumanizacija žrtve. On upozorava da političko ili nacionalno neprijateljstvo postaje posebno opasno onda kada protivnik prestane da bude posmatran kao čovjek, a počne da se predstavlja kao oličenje zla koje treba ukloniti.

Bokanovo upozorenje savremenim političkim pokretima

Istorijsku analizu Bokan zatim prenosi na sadašnje političke prilike u Srbiji, povlačeći paralelu između poslijeratnog revolucionarnog obračuna i ponašanja pojedinih predstavnika i pristalica savremenih političkih pokreta.

Posebno je kritičan prema onima koji se predstavljaju kao nosioci demokratskog preporoda, a istovremeno, kako smatra, pokazuju spremnost da političke protivnike izlože javnom ponižavanju i oduzmu im pravo na dostojanstvo.

U tom kontekstu pominje i studentski politički pokret, čijim pristalicama zamjera protivrječnost između obećanja o pravednijem društvu i postupaka koje ocjenjuje kao brutalne i revanšističke.

Bokan takvo ponašanje naziva nastavkom revolucionarnog modela u kojem se moralna superiornost pobjednika koristi kao opravdanje za postupanje prema poraženima.

On ide i korak dalje, povezujući taj obrazac sa nasljeđem titoističkog i ustaškog nasilja, pri čemu njegova ocjena predstavlja oštru političku i istorijsku analogiju, a ne utvrđivanje neposredne organizacione ili ideološke povezanosti savremenih aktera sa tim pokretima.

Upravo zato, prema njegovom mišljenju, pojedini učesnici savremenih političkih promjena ne uspijevaju da pomire sopstvenu predstavu o borbi za slobodu sa ponašanjem koje podrazumijeva omalovažavanje i progon neistomišljenika.

„Jer nikako da usklade svoju javnu utopijsku, bajkoliku ponudu idealne budućnosti sa ovako pokazanom brutalnošću svojih opredjeljenja”, piše Bokan u „Srpskom kompasu”.

Autor smatra da je suštinski problem u tome što se pozivanje na pravdu, slobodu i demokratske vrijednosti ne može odvojiti od načina na koji se politički pobjednici odnose prema protivnicima. Prema njegovom stanovištu, svaki pokret koji pretenduje da uspostavi pravedniji poredak mora najprije da pokaže da nije spreman da ponovi metode onih koje osuđuje.

Završna poruka Bokanovog teksta zato nije usmjerena samo na istorijsko pamćenje, već i na političku odgovornost današnjih aktera. On upozorava da se zloupotreba moći ne može opravdavati proklamovanim idealima, niti se borba protiv nasilja može voditi nasiljem.

„Ili si robovlasnik ili borac protiv ropstva. Ne može i jedno i drugo”, zaključuje Dragoslav Bokan u autorskom tekstu „Jahači na duge staze”, objavljenom u „Srpskom kompasu”.