Intervju Ivana Videnovića podgoričkoj „Pobjedi” ne zaslužuje pažnju zbog već poznatog ideološkog rječnika u kojem se Srbija predstavlja kao izvor regionalne nestabilnosti, Srpska pravoslavna crkva kao nosilac klerikalizacije, nacionalno povezivanje Srba kao ruska operacija, a nepriznavanje takozvanog Kosova kao dokaz političke i civilizacijske zaostalosti. Taj jezik je star, njegova namjera je prozirna, a predstava o srpskom narodu kao masi kojom upravljaju Beograd i Moskva odavno je postala obavezni dio ideološkog inventara onih krugova koji Srbima priznaju pravo na ime, ali ne i pravo da iz svog istorijskog i nacionalnog identiteta izvode bilo kakve političke zahtjeve.

Politička težina ovog intervjua nalazi se na drugom mjestu. Andrija Mandić u njemu više nije predstavljen kao protivnik kojeg treba marginalizovati, već kao političar čiju promjenu kursa treba javno registrovati, ohrabriti i učiniti nepovratnom. Videnović ga ne prihvata zato što je srpska nacionalna politika u Crnoj Gori postala legitimna u očima ideološkog kruga okupljenog oko „Pobjede”. On ga prihvata zato što procjenjuje da je Mandić od te politike počeo da odustaje, zadržavajući pritom dovoljno autoriteta među Srbima da njihova očekivanja snižava, njihovo nezadovoljstvo kontroliše, a njihove nacionalne zahtjeve pretvara u bezopasnu retoriku.

Zato je ovaj intervju pohvala predsjedniku Skupštine Crne Gore i njegovoj političkoj preobrazbi i istovremeno poruka da će biti prihvatljiv sve dok ostane na putu na kojem srpsko ime služi kao izborna legitimacija i dok se politički sadržaj tog imena postepeno napušta. Mandić u takvom poretku može da ostane predsjednik srpske stranke, da govori o nacionalnom jedinstvu, da prisustvuje crkvenim sabranjima, da se poziva na istoriju i da svojim biračima povremeno uputi rečenice koje podsjećaju na njegovu nekadašnju politiku. Ono što ne smije jeste da tim rečenicama da institucionalni smisao i da političku snagu srpskog naroda pretvori u mjerljiv nacionalni rezultat.

Srpski jezik u tom modelu ostaje obećanje za neku povoljniju priliku. Dvojno državljanstvo ostaje tema koja se otvara pred izbore i zatvara poslije njih. Istorijska trobojka ostaje uspomena i dekorativni simbol, ali ne i dio institucionalnog poretka. Priznanje takozvanog Kosova ostaje odluka koju srpski predstavnici navodno ne podržavaju, ali je ne dovode u pitanje onda kada dobiju vlast da to pitanje pokrenu. Odnosi sa Srbijom svode se na protokol, svečanosti i prigodna saopštenja, dok se svaki pokušaj da te veze dobiju dublji nacionalni i politički sadržaj proglašava nepotrebnim izazivanjem tenzija i udaljavanjem od evropskog puta.

To je model poželjnog Srbina u savremenoj Crnoj Gori. On smije da bude Srbin sve dok njegovo srpstvo nema političke posljedice. Smije da predstavlja srpski narod sve dok ne traži njegovu stvarnu ravnopravnost. Smije da govori o istoriji sve dok ne ospori falsifikate na kojima je izgrađen identitetski poredak poslije razbijanja zajedničke države. Smije da bude blizak Srpskoj pravoslavnoj crkvi sve dok njen istorijski, duhovni i državotvorni značaj ne pretvori u zahtjev za preispitivanje posljedica višedecenijske desrbizacije Crne Gore.

Videnović je Andriji Mandiću namijenio upravo takvu ulogu. U njemu više ne prepoznaje nosioca politike koja bi mogla da poremeti postojeći sistem, već čovjeka koji taj sistem može da učini prihvatljivim srpskom narodu. Mandiću nije dodijeljena misija da evropskoj budućnosti Crne Gore nametne neriješeno srpsko pitanje. Od njega se očekuje da srpsko pitanje prilagodi zahtjevima evropskog procesa i da Srbima objasni kako je odustajanje od sopstvenih prava dokaz zrelosti, dok je insistiranje na tim pravima ostatak poražene i navodno opasne politike.

Ta Videnovićeva ocjena predstavlja mnogo ozbiljniji izazov za Mandića od kritika koje mu upućuju Srbi zabrinuti zbog pravca njegove politike. Njegovo stranačko okruženje je prema takvim kritikama pokazivalo izuzetnu osjetljivost. Svaki Srbin koji je zatražio bilans učešća Nove srpske demokratije u vlasti bio je izložen kampanji u kojoj su argumenti zamjenjivani optužbama za rušenje jedinstva, rad za političku konkurenciju, neprijateljstvo prema srpskoj stvari ili nerazumijevanje složenosti trenutka. Na pitanje gdje su srpski jezik, dvojno državljanstvo, trobojka i preispitivanje priznanja takozvanog Kosova odgovaralo se napadom na onoga ko je pitanje postavio.

Sada istu suštinsku ocjenu, samo u neuporedivo težem i očigledno zlonamjernom obliku, ne iznosi neko iz srpskog nacionalnog korpusa, već Ivan Videnović u „Pobjedi”. On ne sumnja da se Mandić udaljio od svoje ranije politike, već to proglašava dokazom njegovog političkog sazrijevanja i osnovom za novu prihvatljivost. Njegova poruka je da je Mandić shvatio kako od Beograda više nema koristi, da je ideja srpskog nacionalnog jedinstva razbijena i da je njegov novi zadatak da Srbe u Crnoj Gori odvoji od tog navodno propalog svijeta, a zatim ih uvede u poredak u kojem će njihova nacionalna pitanja biti proglašena prevaziđenim, radikalskim ili ruskim.

Mandićeva reakcija na tu ocjenu biće važna upravo zato što njegovo političko okruženje nije štedjelo ni snagu ni riječi kada je trebalo disciplinovati Srbe koji su mu ukazivali na odstupanje od nekadašnjih obećanja. Ukoliko sada izostane isti žar, biće teško objasniti zašto je kritika koja dolazi iz srpskog naroda opasna, dok je pohvala koja dolazi sa stranica „Pobjede” dostojna ćutanja. Ćutanje na ovo će značiti da Videnović nije prekoračio granicu koju Mandić smatra neprihvatljivom i da je samo javno izgovorio ono što se u praksi već može prepoznati.

U tome se nalazi suština onoga što se, sa neophodnom dozom ironije, može nazvati „Novim srpskim odgovorom”. To više nije politika koja rješava srpska pitanja, već politika koja njihovo trajno odlaganje predstavlja kao pobjedu. Ona nacionalnu snagu ne pretvara u prava, nego nacionalna očekivanja pretvara u funkcije. Srpsko jedinstvo više ne znači jedinstvo oko jezika, identiteta, Crkve, istorijskog pamćenja i odnosa sa Srbijom, već zahtjev da se ne dovodi u pitanje politika jednog stranačkog rukovodstva. Svaki ustupak tako postaje mudrost, svako odustajanje realizam, svako neispunjeno obećanje posljedica nepovoljnog odnosa snaga, a svaki zahtjev za rezultatima napad na opstanak srpskog naroda.

Na kraju takve politike srpsko ime ostaje očuvano upravo zato da bi se Srbi lakše ubijedili da od svojih prava odustanu. Nacionalna retorika postaje sredstvo za održavanje biračkog povjerenja, dok se u institucijama ne mijenja ništa što bi ugrozilo identitetski poredak naslijeđen od prethodnih vlasti. Srpski predstavnici dobijaju položaje, ali srpski narod ne dobija prava. Povećava se broj funkcija, ali se ne povećava politička težina srpskih zahtjeva. Učešće u vlasti predstavlja se kao istorijska pobjeda čak i onda kada vlast ne proizvodi nijednu suštinsku promjenu u položaju naroda koji je tu pobjedu omogućio.

Evropska unija sama po sebi nije protivnik srpskog naroda, kao što razgovor sa evropskim zvaničnicima nije dokaz izdaje. Ozbiljna srpska politika mora biti sposobna da u evropski proces uđe bez kompleksa i bez straha, ali i bez odricanja. Srbi u Crnoj Gori u Evropu treba da uđu kao ravnopravan i istorijski državotvoran narod, a ne kao zajednica kojoj će biti dozvoljeno da zadrži ime pod uslovom da zaboravi njegov sadržaj. Evropski put ima smisla samo ako u njega stane i srpsko pitanje, a ne ako se to pitanje ostavlja ispred vrata kao nepoželjan teret.

Stvarni odgovor Andrije Mandića Ivanu Videnoviću neće biti saopštenje, fotografija sa evropskim zvaničnicima ili diplomatska rečenica u kojoj se istovremeno pominju Srbija, Evropa, stabilnost i dobrosusjedski odnosi. Njegov odgovor biće položaj srpskog jezika, rješenje pitanja državljanstva, institucionalni status trobojke, odnos prema priznanju takozvanog Kosova, zaštita istorijskog i duhovnog nasljeđa Srpske pravoslavne crkve i sposobnost srpskih stranaka da svoje učešće u vlasti pretvore u nacionalni rezultat.

Dok takvih rezultata nema, Videnovićevo tumačenje ne može se opovrgnuti patriotskom retorikom. Ono se može poništiti samo politikom koja će pokazati da Andrija Mandić nije postao prihvatljiv zato što je prestao da bude srpski političar, već zato što je srpska prava učinio nezaobilaznim dijelom evropske budućnosti Crne Gore. Za sada „Pobjeda” u njemu ne prepoznaje čovjeka koji je sistemu nametnuo srpsko pitanje, već čovjeka koji je srpsko pitanje prilagodio sistemu.

Zato je Videnovićeva pohvala politički opasnija od svake uvrede. Uvreda bi Mandića obavezala na odgovor. Pohvala ga obavezuje da nastavi započetim putem. Njegovo eventualno ćutanje pokazaće da li je ta pohvala bila zlonamjerno tumačenje ili precizan opis „Novog srpskog odgovora”, politike u kojoj se srpsko ime pažljivo čuva da bi se srpski zahtjevi lakše napustili.