Milutin Mićović između cetinjskog kompleksa i netrpeljivosti prema Srbiji

Tekst Milutina Mićovića pod naslovom „Jubilej – 150 godina Vučedolske bitke”, objavljen na crnogorskom portalu „Žurnal”, vrijedi pažljivo pročitati ne zato što donosi novu istorijsku činjenicu ili ozbiljan argument, već zato što gotovo laboratorijski precizno pokazuje način na koji se jedna uspješna crkveno-narodna proslava naknadno pokušava pretvoriti u povod za unutrašnji sukob u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Mićović ne polemiše sa stvarnim tokom organizacije, ne ispituje ko je preuzeo konkretne obaveze, ko se iz njih povukao, ko je postavljao političke uslove i ko je na kraju iznio cjelokupan program. On unaprijed utvrđenu političku tezu oblači u nekoliko istorijskih pojmova, dodaje joj Kosovo, Srbiju, Patrijaršiju, Cetinje i nekakvu kolektivnu patologiju, a zatim očekuje da se ta mješavina prihvati kao promišljena analiza.

Nevolja je u tome što pisanje koje pretenduje na ozbiljnost ne postaje ozbiljno samo zato što se u njemu pojave latinski izraz, knez Nikola, Kosovska bitka i nekoliko visokih crkvenih institucija. Misaona pismenost podrazumijeva sposobnost da se razlikuju istorijska nadležnost, savremena kanonska jurisdikcija, operativna organizacija jednog događaja i simboličko nasljeđe istorijske bitke. Mićović te kategorije ne razlikuje, već ih spaja onda kada mu to odgovara, a razdvaja onda kada bi njihova dosljedna primjena oborila njegov zaključak. Zato je njegov tekst, uprkos pretencioznom tonu, prilično skromne argumentacione i stilske pismenosti. Njegove rečenice nisu slabe zato što im nedostaju ukrasi, već zato što im nedostaje disciplina činjenica.

Sam autor najprije priznaje da je jubilej obilježen manje-više dostojanstveno i da je u njemu Crkva imala dominantno učešće, da bi već u narednom pasusu Eparhiju budimljansko-nikšićku nazvao samo nominalnim nosiocem organizacije. Potom je optužuje da je iz proslave isključila državu Crnu Goru i Mitropoliju crnogorsko-primorsku, bez navođenja ijednog akta o isključenju, odbijenog zahtjeva za učešće, zabrane prisustva ili dokumenta koji bi potvrdio tako tešku tvrdnju.

Takva metoda nije dokaz stvaralačke snage, već njenog nedostatka. Autor koji raspolaže činjenicama ne mora da ih zamjenjuje psihološkim etiketama. Autor koji razumije istoriju ne mora da proglašava instituciju megalomanskom zato što organizuje sabranje na sopstvenoj kanonskoj teritoriji. Autor koji ima ozbiljnu tezu ne mora da je skriva iza niza retoričkih pitanja o tome zašto je na Vučjem Dolu bilo više vladika nego na Gazimestanu. Mićović upravo tim postupcima pokazuje da njegov tekst nije nastao iz potrebe da se nešto istorijski razjasni, već iz potrebe da se neko crkveno i politički obilježi.

Glavna podvala u Mićovićevom tekstu nalazi se u zamjeni značenja dvije potpuno različite radnje. Jedno je isključiti nekoga iz organizacije, a sasvim drugo nastaviti organizaciju nakon što se drugi iz nje povuku ili svoje učešće uslove političkim zahtjevima. U prvom slučaju postoji aktivna odluka organizatora da nekome onemogući učešće, u drugom postoji odgovornost institucije koja, nakon odustajanja ili uslovljavanja drugih aktera, preuzima posao koji mora biti završen. Mićović tu razliku namjerno briše, jer je samo tako moguće da Eparhiju budimljansko-nikšićku predstavi kao uzurpatora, a one koji su odbili da učestvuju bez političkog primata kao žrtve njene navodne samovolje.

Eparhija budimljansko-nikšićka je iznijela bogoslužbeni program, doček patrijarha i arhijereja, svečanu akademiju, protokol, prevoz, smještaj, tehničku i bezbjednosnu organizaciju, liturgiju, pomen i Trpezu ljubavi za više hiljada vjernika. To su elementi stvarne organizacije. Bilbord, uređenje puta ili paralelna izložba u gradskoj instituciji mogu biti vid podrške i zasebna aktivnost, ali nisu dokaz da je onaj ko ih je realizovao organizovao centralni crkveno-narodni događaj. Upravo se na toj razlici ruši pokušaj da se naknadno prisvoji uloga organizatora, a zatim Eparhija optuži što tu ulogu nije dobrovoljno predala političkim strukturama.

Mićović ne ulazi u organizacionu hronologiju zato što mu ona ne odgovara. On ne razmatra trenutak u kojem je prestala saradnja, razloge zbog kojih je do toga došlo, niti zahtjeve da određeni politički funkcioneri dobiju govornička mjesta na akademiji. Da je te okolnosti uveo u tekst, više ne bi mogao da govori o samovoljnom crkvenom isključivanju. Morao bi da piše o pokušaju da se veliki istorijski jubilej stavi pod stranačko pokroviteljstvo i da se učešće javnih institucija uslovi scenskim i govorničkim privilegijama političara. Zato je iz njegovog teksta nestala politika koja je izazvala spor, a na njeno mjesto postavljen je navodni sukob Eparhije budimljansko-nikšićke sa Mitropolijom crnogorsko-primorskom, što nije slučajna greška u kompoziciji, već namjera njegovog teksta.

Najozbiljniji Mićovićev promašaj odnosi se na istoriju crkvene jurisdikcije. On Eparhiju budimljansko-nikšićku svodi na instituciju sa nepune tri decenije formalnog postojanja, dok Mitropoliji crnogorsko-primorskoj pripisuje osam vjekova postojanja i iz tog opšteg podatka izvodi navodno posebno pravo Cetinja na organizaciju proslave Vučedolske bitke. Takvo zaključivanje može djelovati uvjerljivo samo dok se ne postavi najjednostavnije istorijsko pitanje – koliko je od tih osam vjekova Vučji Do zaista pripadao crkvenoj jurisdikciji sa sjedištem na Cetinju.

Odgovor je po Mićovićevu konstrukciju nepovoljan. Vučji Do nije pripadao Zetskoj, niti kasnijoj Crnogorsko-primorskoj mitropoliji sve do 1931. godine. U njenom sastavu nalazio se od 1931. do 2001. godine, kada je odlukom Svetog arhijerejskog sabora osnovana, odnosno u istorijskom i pravnom smislu obnovljena Eparhija budimljansko-nikšićka. Zvanični istorijat Eparhije izričito navodi da je njenim formiranjem obnovljena Zahumsko-raška eparhija u nešto izmijenjenim granicama, da ona preko sjedišta u Beranama nastavlja kontinuitet Budimljanske episkopije osnovane 1219. godine, a preko sjedišta u Nikšiću kontinuitet episkopskog sjedišta Svetog Vasilija Ostroškog.

Mićović je, dakle, primijenio dva različita kriterijuma. Mitropoliji crnogorsko-primorskoj priznao je puni istorijski kontinuitet bez obzira na promjene naziva, granica i sjedišta, dok je Eparhiji budimljansko-nikšićkoj priznao samo datum njene savremene administrativne obnove. Jednoj instituciji računa vjekove, drugoj godine. Jednoj priznaje duhovno i istorijsko nasljeđe, drugoj ga oduzima. Ta asimetrija nije posljedica naučne metode, već potrebe da se unaprijed određeni zaključak predstavi kao istorijska nužnost.

Istorijska hronologija prostora kojem pripada Vučji Do dodatno pokazuje razmjere tog promašaja. Od uspostavljanja autokefalne Srpske pravoslavne crkve taj prostor bio je vezan za Humsku episkopiju, čije je prvobitno sjedište bilo u Stonu, a potom za njena sjedišta i nasljedne crkvene strukture u Polimlju, Mileševi, Tvrdošu, Dužima, Mostaru i Nikšiću. Tokom vjekova pripadao je Humskoj, Mileševskoj, Zahumsko-hercegovačkoj i Zahumsko-raškoj crkvenoj oblasti. Zvanični istorijat Eparhije potvrđuje da su Sveti Sava 1219. godine osnovali i Budimljansku i Humsku episkopiju, sa sjedištima u Đurđevim Stupovima i Stonu, kao i da današnja Eparhija obnavlja djelove tih istorijskih crkvenih prostora.

Sve do 1931. godine Vučji Do, prema tome, nije bio pod jurisdikcijom Cetinja. Najduže je pripadao crkvenim oblastima čija su sjedišta bila u Stonu, Bijelom Polju, Mileševi, Tvrdošu, Dužima, Mostaru i Nikšiću. Ako bi se prihvatilo Mićovićevo stanovište da nekadašnja jurisdikcija automatski proizvodi pravo na formalnu saorganizaciju savremenog jubileja, onda bi mitropolit Metodije bio obavezan da u organizaciju uključi ne samo mitropolita sa Cetinja već i arhijereje Zahumsko-hercegovačke i Mileševske eparhije, čije su prethodnice nad tim prostorom imale jurisdikciju vjekovima duže od Cetinja.

Mićović ih, naravno, ne pominje. Ne pominje ih zato što njegov predmet nije cjelovita istorija crkvenih granica. Njegov predmet je proizvodnja cetinjskog primata tamo gdje ga istorijski nije bilo, a kanonski ga ni danas nema. Istorija mu služi samo dok može biti upotrijebljena kao dekoracija političke teze, a onog trenutka kada postane cjelina, ona počinje da mu smeta.

Vučji Do se danas nalazi na kanonskoj teritoriji Eparhije budimljansko-nikšićke. Iz te jednostavne činjenice proizlazi njeno prirodno pravo i dužnost da organizuje bogoslužbeno i crkveno-narodno obilježavanje jubileja na prostoru koji joj pripada. To pravo nije usmjereno protiv Mitropolije crnogorsko-primorske, kao što ni nadležnost jedne eparhije nad hramom i parohijom ne predstavlja ponižavanje susjedne eparhije. U kanonskom poretku Srpske pravoslavne crkve ne postoji načelo po kojem je Cetinje nadređeno Nikšiću po pitanjima koja se odnose na istoriju Crne Gore.

Mitropolit Joanikije je prisustvovao proslavi i sasluživao sa patrijarhom Porfirijem, mitropolitom Metodijem i drugim arhijerejima. Sama ta činjenica razara dramatičnu priču o marginalizaciji Mitropolije crnogorsko-primorske. Marginalizovana institucija ne učestvuje preko svog prvog jerarha u centralnom bogoslužbenom događaju. Ono što Mitropolija nije imala nije bilo pravo prisustva, duhovnog učešća ili istorijskog pomena, već formalni primat nad organizacijom koja se odvijala van njene kanonske teritorije. Mićović odsustvo takvog primata proglašava poniženjem, jer polazi od prećutne pretpostavke da bi Cetinje moralo imati posljednju riječ u svakoj značajnoj crkvenoj stvari u Crnoj Gori.

Upravo tu se otkriva suština teksta. Ne brani se istorijsko sjećanje, već jedna hijerarhijska predstava po kojoj Eparhija budimljansko-nikšićka može postojati, služiti i organizovati, ali tek pod uslovom da ne pokaže previše samostalnosti i da za veće nacionalne događaje zatraži neku vrstu cetinjske saglasnosti i blagoslova. Kada to ne učini, njena nadležnost se naziva megalomanijom, njena organizacija manipulacijom, a prisustvo Patrijaršije projektom aktuelnog jezgra.

Ta formulacija o aktuelnom jezgru Srpske patrijaršije posebno je karakteristična za Mićovićevu iščašenu žvrljotinu. On ne imenuje to jezgro, ne objašnjava ko ga čini, ne navodi odluku koju je donijelo, dokument koji je usvojilo ili naredbu koju je uputilo. Neimenovani centar moći u njegovom tekstu ima istu funkciju kao i u svakoj teoriji zavjere, da bude dovoljno neodređen pa da mu se može pripisati svaka zla namjera i dovoljno skriven da autor ne mora da ponudi dokaz njegovog postojanja.

Najnečasniji dio Mićovićevog teksta nije njegovo nepoznavanje eparhijske istorije, već zloupotreba Kosova i Metohije u sporu oko organizacije Vučedolskog jubileja. Poređenjem broja arhijereja na Vučjem Dolu i Gazimestanu, on sugeriše da su vladike došle u Crnu Goru zato što ih taj dolazak ne košta ništa, dok bi odlazak na Kosovo mogao da ima cijenu. Između redova se arhijerejima pripisuju strah, komfor i duhovno licemjerje, ali se optužba ne izgovara do kraja. Ostavlja se u obliku pitanja kako bi autor, ako zatreba, mogao da se povuče iza tvrdnje da je samo izrazio nedoumicu.

To je retorički jeftina i moralno neodgovorna konstrukcija. Broj arhijereja na dva različita događaja ne dokazuje odnos Crkve prema Kosovu i Metohiji, kao što ni prisustvo na jednom jubileju ne znači odsustvo brige za drugi. Mićović ne razmatra bezbjednosne okolnosti, ograničenja kretanja, eparhijske obaveze, kalendar, različitu prirodu događaja i položaj Crkve na Kosovu i Metohiji. Njemu je potrebna samo brojka koju može pretvoriti u moralnu optužbu protiv Patrijaršije.

Protivrječnost je utoliko veća što sam Vučedolsku bitku naziva kćerkom Kosovske bitke. Ako Vučji Do pripada kosovskoj duhovnoj i istorijskoj vertikali, onda njegovo dostojanstveno obilježavanje ne može istovremeno biti dokaz zaborava Kosova i Metohije. Proslava jedne bitke koja je tumačena kao nastavak kosovskog zavjeta jača, a ne potiskuje kosovsko pamćenje. Mićović je, međutim, u istoj misaonoj cjelini uspio da Vučji Do predstavi i kao proizvod Kosovske bitke i kao sredstvo za njeno zaboravljanje. Ta protivrječnost nije sitna stilska nepažnja, već dokaz da zaključak nije izveden iz premisa, nego su premise naknadno poređane oko već pripremljene optužbe.

Poslije napada na Eparhiju budimljansko-nikšićku i Patrijaršiju, Mićović prelazi na državu Srbiju, njen odnos prema Kosovu i Metohiji, obilježavanje Vidovdana u Kruševcu i navodno inferioran položaj Crkve prema državi. Simfoniju države i Crkve naziva kvazisimfonijom, Srbiji pripisuje prazno zaklinjanje, a odnos SPC i državne vlasti dovodi u vezu sa prigušenom kolektivnom patologijom.

Tim pasusima prestaje svaki privid da je predmet teksta organizacija Vučedolske proslave. Srbija, državna politika prema Kosovu i Metohiji i položaj Crkve u Beogradu nemaju neposrednu logičku vezu sa pitanjem ko je organizovao liturgiju, akademiju, protokol i narodno sabranje na Vučjem Dolu. Njihovo uvođenje ima drugu svrhu, da se lokalni organizacioni spor pretvori u opštu optužnicu protiv Srbije i vrha SPC. U tom ideološkom okviru država Srbija je kriva šta god učini. Takav sistem nije analiza u kojoj se postupci vrednuju prema posljedicama, već ideološka matrica u kojoj je presuda donesena unaprijed, a svaka činjenica se naknadno prilagođava njenom obrazloženju.

Mićovićev tekst zato treba čitati kao dio šireg nastojanja da se svaka jača institucionalna veza Crne Gore sa Pećkom patrijaršijom i Srbijom predstavi kao sumnjiva centralizacija, miješanje ili politički projekat. Formalno se govori u ime srpstva, Kosova i crkvene tradicije, ali se praktično svaki oblik srpske sabornosti koji ne prolazi kroz lokalne crnogorske političke i klerikalne posrednike proglašava opasnim.

Još jedna krupna protivrječnost nalazi se u Mićovićevom odnosu prema državi Crnoj Gori. Kada treba položiti pravo na slavu Vučjeg Dola, savremena Crna Gora predstavlja se kao neposredni nasljednik države kneza Nikole i kao jedan od nezaobilaznih istorijskih nosilaca bitke. Kada se pomene crnogorsko priznanje takozvanog Kosova, Mićović odmah pravi vremensku i političku ogradu tako što naglašava da sadašnji predstavnici crnogorske vlasti nisu donijeli tu odluku.

Takvo shvatanje kontinuiteta pogodnije je za pamflet nego za ozbiljnu raspravu, jer država ne može biti vječni nasljednik istorijske slave, a privremeni nosilac političke odgovornosti. Ako savremena Crna Gora institucionalno nasljeđuje pravo da se poziva na pobjedu sa Vučjeg dola iz 1876. godine, onda nasljeđuje i obavezu da odgovara za odluke koje njene institucije i danas održavaju na snazi. Činjenica da sadašnji ministri nisu lično glasali za priznanje takozvanog Kosova ne mijenja činjenicu da država kojom upravljaju tu odluku nije povukla.

Još je problematičnije predstavljati današnju Crnu Goru kao ideološki nepromijenjeni nastavak države kneza Nikole. Vučedolska bitka vođena je u okviru srpske nacionalne i oslobodilačke ideje, u kojoj su Crnogorci, Brđani i Hercegovci sebe razumijevali kao djelove istog naroda. Savremena državna ideologija u Crnoj Gori decenijama je izgrađivana na razdvajanju tih identiteta, potiskivanju srpskog jezika i istorijskih simbola i na spoljnopolitičkim odlukama suprotnim onome što je predstavljala stara Crna Gora. Ne može se zadržati slava srpske države iz 1876. godine, a njeno srpsko ime i značenje ostaviti izvan svečanog protokola.

Na završetku teksta Milutin Mićović moli čitaoce da u njegov stav ne upliću njegovog rođenog brata, mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija. Odmah potom naglašava da je šest godina stariji od mitropolita i da je četiri decenije prisutan u javnom životu.

Nema osnova da se mitropolitu Joanikiju pripisuju riječi njegovog brata. Naprotiv, mitropolitovo učešće u proslavi, sasluživanje sa patrijarhom i drugim arhijerejima i prisustvo centralnim događajima stoje u očiglednoj suprotnosti sa Milutinovom dramatičnom pričom o isključivanju i marginalizaciji Cetinja. Mitropolit Joanikije svojim je prisustvom pokazao više crkvene sabornosti nego što je njegov brat uspio da pokaže u čitavom tekstu.

Ipak, porodičnu vezu nije u polemiku uveo niko drugi nego sam Milutin Mićović. On je taj koji je smatrao potrebnim da na kraju teksta podvuče svoju biološku i javnu samostalnost. Ta ograda svjedoči da je i sam svjestan koliko je osjetljivo kada rođeni brat cetinjskog mitropolita objavi tekst u kojem mu bratu susjednu eparhiju u kojoj inače živi optužuje za megalomaniju, a Patrijaršiju za marginalizaciju Cetinja.

Mićović ima bibliografiju i priznanja, ali ni bibliografija ni ceremonijalna priznanja ne mogu jedan loš argument pretvoriti u dobar. O širini stvaralačkog djela može se raspravljati u književnoj kritici, u ovom slučaju mjerodavan je tekst koji je potpisao. A taj tekst pokazuje skromnu sposobnost da se činjenice poređaju u logičku cjelinu, neskrivenu potrebu da se politička netrpeljivost predstavi kao istorijska analiza i neobičnu spremnost da se sopstvena porodična pozicija istovremeno upotrijebi kao javna legitimacija i proglasi nedodirljivom za kritiku.

Za širu javnost činjenica da je Milutin Mićović brat mitropolita Joanikija nesumnjivo predstavlja važan dio njegove javne prepoznatljivosti. To ne znači da njegove knjige ne postoje niti da nema pravo na sopstveni stav. Znači samo da ne može u tekstu čiji je predmet navodna ugroženost institucije kojom upravlja njegov brat zahtijevati da javnost tu okolnost smatra potpuno nevažnom.

„Žurnal” u svom zvaničnom impresumu kao glavnog i odgovornog urednika navodi Vuka Bačanovića, redakciju u kojoj su Milorad Durutović, Nebojša Popović, Elis Bektaš i Aleksandar Živković, a kao osnivača NVO „Žurnal”. Sveštenik Gojko Perović nije formalno naveden kao urednik ili osnivač, pa tvrdnja o njegovoj neposrednoj kontroli nad portalom ne može biti predstavljena kao dokazana činjenica.

Može se, međutim, govoriti o očiglednoj programskoj i ideološkoj bliskosti. „Žurnal” redovno i istaknuto objavljuje Perovićeve tekstove, nastupe i sadržaje, a Mićovićev tekst pripada istom krugu teza u kojem se Cetinje predstavlja kao prirodni centar crkvenog života, Eparhija budimljansko-nikšićka kao institucija čiju samostalnost treba ograničiti, a snažnije prisustvo Patrijaršije i Srbije kao pojava koja zahtijeva podozrenje. Postojanje te narativne srodnosti ne mora podrazumijevati formalnu komandu ili uređivački nalog. Za političku funkciju teksta dovoljno je da različiti autori ponavljaju istu konstrukciju i jedni drugima obezbjeđuju prostor, legitimaciju i privid šireg saglasja.

Mićović je u toj podjeli posla preuzeo ulogu navodnog književnika i istorijskog tumača koji bi teške političke optužbe trebalo da podigne iznad nivoa dnevne polemike. Rezultat je, međutim, ostao ispod ozbiljne publicistike. Tekst ima kratere u činjenicama, neujednačen kriterijum prema crkvenom kontinuitetu, proizvoljno povezivanje Vučjeg Dola sa državnom politikom Srbije i gotovo grotesknu potrebu da se svaka samostalnost Eparhije budimljansko-nikšićke proglasi napadom na Cetinje.

Mićovićev tekst formalno je upućen čitaocima „Žurnala”, ali su njegovi stvarni adresati oni crkveni i politički krugovi koji nisu mogli da prihvate da proslava Vučedolske bitke bude održana dostojanstveno, saborno i bez njihovog presudnog posredovanja. Zato se u tekstu ne napada samo mitropolit Metodije, iako se njegovo ime pažljivo izbjegava. Napada se pravo Eparhije budimljansko-nikšićke da bude punopravna i samostalna crkvena institucija. Napada se Patrijaršija zato što je svojim prisustvom potvrdila tu samostalnost. Napada se Srbija zato što predstavlja državno i nacionalno središte koje se ne može podrediti lokalnim političkim kombinacijama u Crnoj Gori. Napada se, najzad, sama ideja da Vučji Do pripada cjelini srpske istorije, a ne jednom administrativnom centru, jednoj stranci ili jednom porodičnom i klerikalnom krugu.

Ironija je u tome što Mićović optužuje druge za lomljenje istorijskog sjećanja dok upravo on istoriju Vučjeg Dola skraćuje na sedamdeset godina cetinjske crkvene jurisdikcije. Optužuje druge za megalomaniju dok od jedne mitropolije pravi obaveznog nadorganizatora događaja van njene teritorije. Optužuje druge za manipulaciju Kosovom dok Kosovo koristi kao retorički rekvizit u raspravi o organizaciji svečane akademije. Optužuje Patrijaršiju za marginalizaciju Cetinja u trenutku kada cetinjski mitropolit saslužuje sa patrijarhom. Optužuje Srbiju za prazno zaklinjanje na Kosovski zavjet, a savremenu Crnu Goru oslobađa odgovornosti za priznanje takozvanog Kosova zato što sadašnji ministri nisu lično podigli ruku za to 2008. godine.

Srbija nije predmet organizacionog spora na Vučjem Dolu. Uvedena je u Mićovićev tekst zato što je stvarna netrpeljivost autora i kruga čiji narativ prenosi usmjerena prema svakom obliku srpske institucionalne sabornosti koji ne mogu da kontrolišu.

Milutin Mićović je želio da napiše optužnicu protiv Eparhije budimljansko-nikšićke, Patrijaršije i Srbije. Napisao je, umjesto toga, dokument o sopstvenoj istorijskoj površnosti, političkoj pristrasnosti i skromnoj sposobnosti da ličnu i krugovnu netrpeljivost preobrazi u uvjerljivu javnu misao.

Vučji Do nije cetinjski feud, partijska pozornica, porodično pitanje Mićovića, niti prostor za naknadno naplaćivanje političkih zasluga. On je mjesto srpske pobjede koje se danas nalazi na kanonskoj teritoriji Eparhije budimljansko-nikšićke.

Pred tom činjenicom raspada se čitava Mićovićeva zlonamjerna konstrukcija.