BEOGRAD – Zagrebački profesor prava Aleksandar Maršavelski, koji je od februara 2025. do oktobra 2026. godine pod pseudonimom „Prijatelj studenata” objavljivao politička pisma u listu „Danas”, razvio je konkretan program promjene vlasti i državnog uređenja Srbije. U njegovim kolumnama nalaze se preporuke o formiranju ekspertske vlade, političkom organizovanju studenata, izbornoj strategiji, kadrovskom sastavu Studentske liste, odnosima sa Evropskom unijom, promjeni Ustava, preuređenju pravosuđa, reorganizaciji bezbjednosnog aparata i otvaranju arhivske dokumentacije službi državne bezbjednosti.

Maršavelski je 31. oktobra 2026. godine, u tekstu „Moje ime je Aleksandar Maršavelski, ja sam Prijatelj studenata”, otkrio svoj identitet i izložio rezultate političkog angažmana koji je prethodnih dvadeset mjeseci sprovodio posredstvom javnih pisama srpskim studentima. Potvrdio je da je od početka zagovarao njihov ulazak u politički život, predlagao model ekspertske vlade, podsticao povezivanje sa evropskim institucijama i davao konkretne preporuke o izboru ljudi koji bi trebalo da predstavljaju studentski pokret.

Posebnu težinu ovom djelovanju daje činjenica da je Maršavelski, tokom dijela perioda u kojem je objavljivao političke preporuke u Srbiji, bio član Vijeća za građanski nadzor bezbjednosno-obavještajnih agencija Republike Hrvatske. Tako je profesor koji je imao javnu funkciju u hrvatskom sistemu nadzora bezbjednosnih službi istovremeno predlagao izmjene organizacije srpske policije, Bezbjednosno-informativne agencije i drugih institucija od značaja za nacionalnu bezbjednost Srbije.

U prethodnom nastavku analize „Politike” predstavljeni su Maršavelskijevi stavovi o Kosovu i Metohiji, Vidovdanu, Kosovskoj bici, Jasenovcu i srpskom istorijskom pamćenju. Njegova druga grupa tekstova otkriva politički program usmjeren na preuzimanje i preuređenje institucija Republike Srbije.

Od prvog pisma do predloga za ekspertsku vladu

Maršavelski je političko savjetovanje studenata započeo 16. februara 2025. godine, kolumnom „Četiri koraka do ispunjenja zahteva: Anonimno pismo studentima jednog profesora”. Već u tom tekstu razmatrao je načine da se studentski zahtjevi pretvore u institucionalne promjene. U narednom pismu, „Četiri zamke u ispunjenju studentskih zahteva”, objavljenom 23. februara, nastavio je da razrađuje političke i pravne mehanizme djelovanja studentskog pokreta.

Suštinu svog angažmana sam je objasnio u završnom pismu od 31. oktobra 2026. godine. „Od prvog pisma pozivao sam vas na političko delovanje”, napisao je, podsjećajući da su studenti u početku odbijali političko organizovanje. Zatim je dodao: „Moj prvi savet bio je da predložite ekspertsku vladu.”

Uspostavljanje ekspertske vlade predstavljalo je središnji dio njegove početne strategije. Maršavelski je studente posmatrao kao političku snagu koja bi trebalo da preuzme ulogu u formiranju nove vlasti, a ne samo kao pokret koji traži odgovornost institucija. Kasnije formiranje Studentske liste sa 250 kandidata naveo je kao potvrdu političkog pravca koji je zagovarao.

Njegova pisma imala su jasnu političku funkciju. Zagrebački profesor studentima nije nudio samo pravna tumačenja njihovih zahtjeva, već je razrađivao modele promjene vlasti, predloge za institucionalno preuređenje i strategiju budućeg političkog nastupa. Ti predlozi objavljivani su u Srbiji pod pseudonimom, bez javnog predstavljanja identiteta i institucionalnih funkcija njihovog autora.

Maršavelski se pohvalio ulogom u uklanjanju Mila Lompara

Najupečatljiviji dio Maršavelskijevog političkog angažmana odnosi se na sastav Studentske liste. U pismu „Moje ime je Aleksandar Maršavelski, ja sam Prijatelj studenata”, objavljenom 31. oktobra, izričito je napisao: „Lično sam najponosniji što sam vam dao argumente da Mila Lompara izbacite sa liste.”

Tom prilikom iznio je procjenu da bi ostanak profesora Lompara na izbornoj listi koštao studentski pokret najmanje 200.000 glasova, a Srbiju doveo u stanje političkog haosa. Riječ je o procjeni kojom je Maršavelski nastojao da opravda svoje protivljenje učešću srpskog univerzitetskog profesora i jednog od prepoznatljivih predstavnika nacionalno orijentisane intelektualne javnosti.

Maršavelski je još 13. septembra 2026. godine, u tekstu „Kampanja na terenu devedesetih”, pozdravio izostanak Lompara sa Studentske liste. Njegova kasnija izjava pokazuje da to protivljenje nije bilo ograničeno na javnu polemiku o političkim stavovima, već da je profesor nastojao da studentima ponudi argumentaciju za konkretno kadrovsko rješenje.

Sličan pristup primijenio je i prema Nemanji Karoviću, kandidatu Studentske liste koji je nastupao na Radio-televiziji Srbije. U završnom pismu kritikovao je njegove ranije javne istupe i političke stavove, a zatim studentima preporučio da Karovića i Nemanju Šarovića drže „što dalje od politike”.

Na taj način Maršavelski je ušao u pitanje političke selekcije kadrova u Srbiji. Njegove kolumne nisu sadržale samo predloge o tome šta Studentska lista treba da zastupa, nego i konkretne preporuke o tome ko na njoj treba da bude, a ko ne. Posebno je primjetno njegovo protivljenje pojedinim ličnostima koje je povezivao sa srpskim nacionalnim političkim stanovištima.

Evropska unija kao oslonac političke strategije

Maršavelski je studentima preporučivao da političku podršku traže u institucijama Evropske unije. U tekstu od 31. oktobra 2026. godine naveo je: „Bio sam u pravu i da treba da tražite pomoć od EU”, izdvajajući odlaske studentskih predstavnika u Strazbur i Brisel kao važne poteze pokreta.

Njegov pristup podrazumijevao je aktivno uključivanje evropskih političkih institucija u podršku studentskom pokretu. U istom tekstu, pozivajući se na britanski „Tajms”, iznio je tvrdnju da su evropski lideri u posljednjem trenutku ubijedili Aleksandra Vučića da prizna izborni poraz. Tim tumačenjem Maršavelski je evropskim zvaničnicima pripisao značajnu ulogu u postizbornom raspletu u Srbiji.

Zalaganje zagrebačkog profesora za evropsku podršku nije bilo izdvojeno od njegovih preporuka o unutrašnjim političkim pitanjima. Povezivao je međunarodno djelovanje studentskog pokreta sa kadrovskim rješenjima, formiranjem vlasti i reformama državnih institucija. Spoljnopolitički oslonac tako je postao jedan od elemenata šireg programa političkih promjena.

Njegove preporuke izazvale su polemiku i među profesorima koji su podržavali studentski pokret. Profesor Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu u penziji Miomir Kostić u tekstu „Studenti, čuvajte se Danajaca i kad darove nose”, objavljenom 24. septembra 2026. godine, kritikovao je Maršavelskijev pristup srpskim političkim i istorijskim pitanjima. U novom tekstu, „Studenti, ne verujte Danajcima”, objavljenom 10. novembra, Kostić je osporio Maršavelskijevo isticanje uloge evropskih zvaničnika i njegove zasluge za izostavljanje Lompara sa izborne liste.

Promjena Ustava kao prioritet nove vlasti

U kolumni „Bez promene Ustava neće biti pravde”, objavljenoj 10. oktobra 2026. godine, Maršavelski je iznio jedan od svojih najkonkretnijih predloga za preuređenje srpskog državnog sistema. Polazeći od procjene da bi postojeći Ustavni sud mogao da blokira zakonodavne reforme buduće vlasti, zagovarao je promjenu najvišeg pravnog akta Srbije.

„Zbog toga je apsolutni prioritet nove vlasti promena Ustava”, napisao je zagrebački profesor.

Predložio je dva načina za obezbjeđivanje dvotrećinske parlamentarne većine neophodne za ustavne promjene. Prvi je podrazumijevao saradnju sa drugim parlamentarnim strankama i poslanicima dotadašnje vlasti, dok je drugi predviđao promjenu izbornih uslova i raspisivanje novih izbora, na kojima bi nova vlast nastojala da obezbijedi većinu potrebnu za promjenu Ustava.

Maršavelski je time izložio političku strategiju kojom bi izborna pobjeda bila pretvorena u ustavotvornu većinu i mogućnost izmjene strukture državnih institucija. U središtu njegovog plana nalazio se Ustavni sud, čije je postojeće ustrojstvo predstavljao kao prepreku političkim promjenama.

Ustavni sud je, međutim, po Ustavu Srbije samostalan i nezavisan državni organ čija je osnovna uloga zaštita ustavnosti i zakonitosti. Njegova ovlašćenja da kontroliše zakone i odluke parlamentarne većine predstavljaju jedan od mehanizama ograničenja vlasti. Maršavelski je tu institucionalnu kontrolu posmatrao prvenstveno kroz mogućnost da ometa program buduće vlasti, zbog čega je promjenu Ustava postavio kao prioritet.

Njegova kritika Ustavnog suda trajala je i prije oktobarskog teksta. U kolumni „Zarobljavanje Ustavnog suda: Kako sprečiti poljski scenario?”, objavljenoj 28. decembra 2025. godine, kritikovao je izbor ustavnih sudija i iznio ocjenu da će ta institucija ostati pod uticajem tadašnje vlasti do 2034. godine. Tako je tokom više mjeseci razvijao predlog promjene jedne od ključnih institucija ustavnog poretka Republike Srbije.

Reforma BIA, policije i otvaranje dosijea službi bezbjednosti

U istom tekstu od 10. oktobra Maršavelski je predložio široke promjene u bezbjednosnom sistemu Srbije. Podržao je uspostavljanje specijalne tužilačke policije i predložio da u njenom okviru postoje posebno obučena odjeljenja za istraživanje ratnih zločina i povezanosti državnih i kriminalnih struktura.

Zalagao se i za novu strategiju procesuiranja ratnih zločina, lustraciju i otvaranje arhivske dokumentacije UDBA i Bezbjednosno-informativne agencije. Prema njegovom programu, pristup dosijeima službi državne bezbjednosti trebalo je da omogući utvrđivanje odgovornosti i uklanjanje partijskog uticaja iz državne uprave.

Tako su se u Maršavelskijevim preporukama našle i institucije koje imaju neposrednu ulogu u zaštiti nacionalne bezbjednosti Republike Srbije. Njegov program nije podrazumijevao samo promjenu političkog rukovodstva, već i intervencije u organizaciji, kadrovima i arhivskoj dokumentaciji bezbjednosnog aparata.

Posebno je značajno to što je Maršavelski otvaranje dosijea i reformu službi povezivao sa lustracijom i promjenom državne vlasti. Na taj način predlagao je sistem u kojem bi nova politička većina dobila važnu ulogu u određivanju institucionalne budućnosti i kadrovskih promjena u sektoru bezbjednosti.

Reforma službi bezbjednosti može biti legitiman cilj svake demokratske vlasti, ali se ona sprovodi kroz ustavne i zakonske procedure, uz zaštitu povjerljivih podataka, prava građana i kontinuiteta nacionalne bezbjednosti. Posebnu odgovornost nose politički akteri koji reforme predlažu neposredno u kontekstu preuzimanja vlasti, kada institucionalna pitanja postaju dio političke borbe.

Istovremeno obavljao funkciju u hrvatskom sistemu bezbjednosnog nadzora

Dok je srpskim studentima predlagao promjene u radu domaćih bezbjednosnih službi, Maršavelski je 15. jula 2026. godine imenovan za člana Vijeća za građanski nadzor bezbjednosno-obavještajnih agencija Republike Hrvatske. Riječ je o tijelu koje učestvuje u građanskom nadzoru zakonitosti rada hrvatskih bezbjednosno-obavještajnih agencija.

U vrijeme imenovanja već je više od godinu dana pod pseudonimom objavljivao politička pisma namijenjena studentima u Srbiji. Javno je govorio o promjeni vlasti, sastavu buduće vlade i reformama srpskih institucija, dok je njegov identitet ostao nepoznat široj javnosti sve do kraja oktobra.

Poslije objavljivanja njegovog identiteta uslijedile su reakcije u Hrvatskoj. Maršavelski je 4. novembra podnio neopozivu ostavku na članstvo u Vijeću, a hrvatski Sabor potvrdio je njen prijem. Predsjednik saborskog Odbora za unutrašnju politiku i nacionalnu bezbjednost Ranko Ostojić zatražio je informacije od hrvatske Bezbjednosno-obavještajne agencije povodom cijelog slučaja.

Ostojić je naveo da je Maršavelski imao važeću bezbjednosnu potvrdu i objasnio da članovi Vijeća svoja ovlašćenja ostvaruju u zakonom propisanom postupku, bez neograničenog pristupa tajnim dokumentima.

Hronologija je jasna: Maršavelski je politički savjetovao studente u Srbiji, potom dobio funkciju u hrvatskom sistemu nadzora bezbjednosnih službi, nastavio sa objavljivanjem političkih preporuka o srpskom ustavnom i bezbjednosnom poretku, otkrio svoj identitet i poslije javnih reakcija podnio ostavku.

Ovaj slučaj dobio je institucionalnu dimenziju i u Hrvatskoj, upravo zbog prirode javne funkcije koju je Maršavelski obavljao i njegovog političkog angažovanja u susjednoj državi.

Kontakti sa profesorima i studentima u Srbiji

U pismu od 31. oktobra Maršavelski je naveo da je tokom studentskih protesta više puta dolazio u Beograd, održavao predavanja na Pravnom fakultetu i Fakultetu političkih nauka i posjetio Geografski fakultet u blokadi. Zahvalio je profesorima Vanji Bajović, Bojanu Spaiću, Miodragu Jovanoviću, Goranu Dajoviću, Nemanji Džuveroviću, Janji Simentić, Milošu Hrnjazu i Mikici Sibinoviću, koga je predstavio kao člana Studentske liste.

Maršavelski je naveo i aktivnosti u Zagrebu, uključujući organizaciju projekcija filmova o studentskim protestima, gostovanja novosadskih studenata i panela na Forumu za tranzicionu pravdu. Prema njegovom svjedočenju, u ovim aktivnostima učestvovali su studenti i profesori iz Srbije, dok je on imao ulogu organizatora pojedinih susreta i programa.

Ovaj dio njegovog javnog istupa posebno je odjeknuo nakon reagovanja profesorke Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu Vanje Bajović. Ona je 3. novembra 2026. godine, u tekstu „Nisam bila domaćin njegovih poseta”, osporila način na koji je Maršavelski predstavio njihovu povezanost.

„Nikada nisam bila domaćin njegovih poseta”, navela je profesorka Bajović, ističući da nije organizovala njegova predavanja niti im je prisustvovala.

Objasnila je da se sa Maršavelskim susrela samo jednom, u decembru 2025. godine, kada joj se obratio zbog zajedničkih naučnih interesovanja u oblasti krivičnog prava. Prema njenom svjedočenju, predložio je predavanje o femicidu na Pravnom fakultetu, ali ono nije realizovano zbog kratkog roka. Poslije susreta razmijenili su nekoliko kolegijalnih poruka koje nisu bile povezane sa političkim prilikama u Srbiji.

Reagovanje profesorke Bajović važno je zbog neposrednog osporavanja Maršavelskijevog predstavljanja akademskih kontakata. Njegova zahvalnost imenovanim profesorima stvorila je utisak šire akademske podrške njegovim aktivnostima, a jedna od pomenutih profesorki javno je zatražila da se njeno ime ne povezuje sa političkim djelovanjem zagrebačkog kolege.

Maršavelskijev javni prikaz kontakata tako je postao predmet polemike u samoj akademskoj zajednici Srbije. Njegovi susreti i komunikacija sa pojedinim profesorima predstavljeni su u širem kontekstu sopstvenog političkog angažmana, iako profesionalni akademski kontakti ne podrazumijevaju prihvatanje političkog programa njihovih učesnika.

Politički program koji je iz Zagreba upućivan Srbiji

Maršavelskijeve kolumne od februara 2025. do oktobra 2026. godine pokazuju razvoj jasno formulisanog političkog programa. Počeo je preporukama studentima o načinu ostvarivanja zahtjeva, nastavio predlaganjem ekspertske vlade i izbornog organizovanja, potom se uključio u javnu raspravu o kadrovskom sastavu Studentske liste, a u završnim tekstovima razradio zahtjeve za promjenu Ustava, Ustavnog suda, policije i bezbjednosnog aparata.

Svoje političke stavove iznosio je pod pseudonimom, a nakon otkrivanja identiteta javno je isticao doprinos određenim političkim odlukama. Istovremeno je potvrđeno da je tokom dijela tog perioda obavljao javnu funkciju u hrvatskom sistemu nadzora bezbjednosno-obavještajnih agencija, dok su pojedini navodi o akademskim kontaktima u Srbiji bili predmet neposrednog demantija.

Naročito je značajan njegov pokušaj uticaja na kadrovski sastav Studentske liste. Izjava o argumentima za uklanjanje Mila Lompara, zajedno sa preporukama o Nemanji Karoviću i Nemanji Šaroviću, pokazuje da je Maršavelski nastojao da politički profil studentskog pokreta oblikuje i posredstvom izbora ličnosti koje će u njemu učestvovati.

Još širi institucionalni domet imali su njegovi predlozi o Ustavu, pravosuđu i službama bezbjednosti. U tim tekstovima zagrebački profesor nije govorio o opštim načelima demokratije, nego je predlagao konkretan redosljed političkih i pravnih poteza kojima bi nova vlast pristupila preuređenju ključnih institucija Republike Srbije.

Ustavni poredak, sudstvo, policija i službe bezbjednosti predstavljaju osnovne elemente državnog suvereniteta. Političko savjetovanje o njihovom preuređenju, posebno kada dolazi od lica koje istovremeno ima funkciju u sistemu bezbjednosnog nadzora druge države, zaslužuje javnu pažnju i institucionalnu odgovornost.

Maršavelskijevi tekstovi ostavili su provjerljiv trag o namjerama i preporukama koje je upućivao srpskim studentima. Taj trag obuhvata predloge za preuzimanje vlasti, uticaj na izbor kandidata, povezivanje sa evropskim institucijama i promjene ustavnog i bezbjednosnog sistema. Njegov angažman stoga predstavlja primjer političkog savjetovanja iz inostranstva usmjerenog na unutrašnje prilike u Srbiji, čiji sadržaj i institucionalne posljedice zahtijevaju ozbiljnu javnu analizu.