Skup Nove srpske demokratije, održan 15. jula u Beranama pod sloganom „Novi srpski odgovor za novo vrijeme”, pružio je relativno preciznu sliku političkog položaja Andrije Mandića i stranke kojom rukovodi. Prema saznanjima sa terena, okupilo se oko 450 ljudi, uz značajno prisustvo organizovano dovedenih pristalica iz drugih gradova, prije svega iz Nikšića. Pošto nije riječ o zvanično utvrđenom broju, taj podatak treba tretirati kao procjenu. Međutim, ni eventualno odstupanje od te procjene ne bi promijenilo osnovni zaključak da je odziv lokalnog stanovništva bio nesrazmjeran političkom značaju koji NSD pripisuje Beranama.

Taj nesklad zaslužuje ozbiljniju analizu od uobičajenog stranačkog nadmetanja brojevima. Berane i Vasojevići nijesu sredina u kojoj NSD tek pokušava da izgradi političku infrastrukturu, niti grad čije stanovništvo treba upoznavati sa temama srpskog jezika, položaja Srpske pravoslavne crkve, tradicionalne trobojke ili nacionalne ravnopravnosti. Upravo zato je odsustvo većeg broja Beranaca politički relevantnije od prisustva stranačkih aktivista dovedenih sa strane.

Nedolazak Vasojevića na skup ne može se tumačiti kao promjena nacionalnog opredjeljenja, već prije ukazuje na slabljenje povjerenja u političku organizaciju koja pretenduje da to opredjeljenje predstavlja. Razlika je suštinska. Identifikacija sa određenim nacionalnim i kulturnim vrijednostima ne podrazumijeva trajnu obavezu podrške jednoj stranci ili njenom predsjedniku, jer političko predstavljanje postoji samo dok birači vjeruju da njihovi stavovi preko izabranih predstavnika dobijaju institucionalni izraz.

Problem Nove srpske demokratije nije nedostatak funkcija. Stranka raspolaže poslanicima, ministrima, lokalnim rukovodstvima, direktorskim mjestima i razvijenom partijskom organizacijom. Njen predsjednik nalazi se na čelu Skupštine Crne Gore. NSD, dakle, više ne djeluje sa margine političkog sistema, već iz njegovog institucionalnog središta. Zato se njena djelotvornost ne može procjenjivati prema broju funkcija koje je dobila, nego prema promjenama koje je tim funkcijama proizvela.

Na tom planu rezultati su katastrofalni. Srpski jezik nije dobio položaj koji bi odgovarao broju građana koji ga koriste. Tradicionalna trobojka nije postala dio institucionalno priznatog simboličkog poretka. Pitanje dvojnog državljanstva za srpski narod nije riješeno na način koji bi otklonio dugogodišnje probleme ljudi porodično i životno vezanih za Crnu Goru. Ta pitanja se periodično pominju, ali nijesu pretvorena u konkretne zakonske prijedloge sa preciznim rokovima, niti u političke uslove čije bi odbijanje uticalo na odnose u vladajućoj većini.

Tako se obrazovao model u kojem su nacionalni zahtjevi zadržani na nivou programske deklaracije, dok je njihova praktična realizacija odložena na neodređeno vrijeme. Politički je to koristan aranžman za rukovodstvo Mandićeve stranke i njega lično. Pred biračima se ne odustaje od srpskog jezika, trobojke i državljanstva, pa se nacionalni legitimitet formalno čuva. Pred koalicionim partnerima, međutim, ne postoji rizik da će ta pitanja biti postavljena tako da ugroze raspodjelu vlasti.

U tom smislu Mandićeva politika više ne funkcioniše kao mehanizam prenošenja zahtjeva srpskih birača prema institucijama. Njena pretežna funkcija postala je suprotna — potrebe institucionalnog aranžmana, koalicioni odnosi i zahtjevi evropskog procesa prevode se srpskim biračima kao razlozi za novo odlaganje njihovih političkih i nacionalnih ciljeva.

To je suština promjene koja se pokušava predstaviti formulom „novog srpskog odgovora”. Ne radi se o novoj metodi za ostvarivanje postojećih ciljeva, jer nijesu ponuđeni ni postupak, ni rokovi, ni sredstva političkog pritiska. Riječ je o promjeni kriterijuma uspjeha. Umjesto rezultata, kao dokaz političke zrelosti nudi se sposobnost rukovodstva da održi vladajuću konstrukciju i da sopstvene birače ubijedi u opravdanost daljeg čekanja.

Pojedinačna obrazloženja mogu zvučati racionalno. Za promjenu Ustava potrebna je odgovarajuća većina. Koaliciona vlast zahtijeva dogovor. Evropske integracije podrazumijevaju političku stabilnost. Nijedna od tih konstatacija sama po sebi nije sporna. Problem nastaje kada se njihovim neprekidnim ponavljanjem svaka mogućnost djelovanja unaprijed isključi, dok učešće u vlasti ostaje neupitno, a to je u slučaju Andrije Mandića i NSD-a očigledno.

Politički zahtjev bez roka i bez posljedice u slučaju odbijanja nije operativan zahtjev. On služi očuvanju identiteta stranke, ali ne obavezuje njene partnere. U takvom odnosu NSD može neograničeno dugo da tvrdi da nije odustala od svog programa, a da istovremeno ne preduzme ništa što bi opstanak u vlasti dovelo u pitanje.

Zbog toga je potrebno razdvojiti institucionalno napredovanje predstavnika od političkog položaja zajednice koju predstavljaju. Činjenica da Andrija Mandić obavlja funkciju predsjednika Skupštine ne dokazuje sama po sebi ravnopravnost Srba u Crnoj Gori. Visoka funkcija pojedinca može imati simbolički značaj, ali njena politička vrijednost zavisi od toga da li je upotrijebljena za promjenu normativnog i institucionalnog položaja naroda.

Ukoliko se položaj predstavnika poboljšava, a ključna pitanja njegovih birača ostaju neriješena, institucionalna integracija pojedinca postaje zamjena za kolektivnu ravnopravnost. Sistem tada nema obavezu da mijenja pravila i dovoljno je da određenim političarima omogući pristup funkcijama, a da njihovo prisustvo u vlasti predstavi kao dokaz da je problem riješen.

Takav model odgovara svim učesnicima vlasti osim biračima čiji zahtjevi ostaju bez ishoda. Koalicioni partneri dobijaju stabilnost i garanciju da sporna pitanja neće biti postavljena kao uslov. Stranačko rukovodstvo dobija funkcije i institucionalni status. Evropski predstavnici dobijaju političkog sagovornika koji kontroliše nezadovoljstvo sopstvenog biračkog tijela. Srpski birači dobijaju ponovljeno uvjerenje da njihovi ciljevi nijesu zaboravljeni, ali bez odgovora kada i na koji način će biti ostvareni.

Upravo na tom mjestu nastaje kriza predstavljanja jedne brojne zajednice, kao što je srpska u Crnoj Gori. Mandić se više ne pojavljuje prvenstveno kao političar koji državi saopštava zahtjeve Srba, već kao političar koji Srbima objašnjava ograničenja države i prioritete vlasti. Njegova uloga promijenila se od predstavljanja nezadovoljstva ka upravljanju nezadovoljstvom. Cilj više nije da se nezadovoljstvo pretvori u institucionalnu promjenu, nego da se zadrži u granicama koje ne ugrožavaju postojeći raspored moći.

Beranski skup bio je vidljiva posljedica tog procesa. Ljudi koji ne očekuju da njihovo prisustvo može uticati na politiku stranke nemaju razlog da učestvuju u njenoj javnoj prezentaciji. To ne znači da su prešli političkim protivnicima, niti da će njihovo nezadovoljstvo automatski proizvesti novu izbornu većinu. Znači da je oslabila spremnost da se stranačka politika podrži samim prisustvom i bez zahtjeva za konkretnim bilansom.

Posebnu prepreku ispravljanju tog stanja predstavlja odnos rukovodstva NSD-a prema kritici. Umjesto rasprave o učinku, često se preispituju motivi kritičara. Neslaganje sa Mandićevom politikom predstavlja se kao napad na srpsko jedinstvo, a kritički stav kao dokaz prikrivene saradnje sa političkim protivnicima. Na taj način predmet rasprave više nijesu odluke, rokovi i rezultati, već lojalnost predsjedniku stranke.

To je pouzdan pokazatelj organizacione krize. Stranka sa jasnim programom ocjenjuje rukovodstvo prema stepenu njegovog ostvarenja. Stranka personalizovana oko jednog lidera postupa suprotno — program se tumači i mijenja u skladu sa potrebama njegovog položaja i dnevne politike. U prvom slučaju rukovodstvo odgovara stranci. U drugom stranka služi za odbranu rukovodstva.

NSD se približila drugom modelu. Zato promjena na njenom vrhu više nije pitanje ličnog odnosa prema Andriji Mandiću, već pitanje funkcionalnosti političke organizacije. Dugotrajno zadržavanje istog rukovodstva, uz promjenu političkog kursa i izostanak mjerljivih rezultata, smanjuje sposobnost stranke da koriguje sopstvenu politiku. Lider koji je postavio sadašnji model ne može uvjerljivo da predvodi njegovu reviziju, jer bi morao da prizna da su funkcije vremenom postale važnije od ciljeva zbog kojih su osvojene.

Ostavka Andrije Mandića na stranačke i državne funkcije zato bi imala racionalno političko opravdanje. Omogućila bi NSD-u da provjeri da li raspolaže institucionalnim kapacitetom nezavisnim od jednog čovjeka, da ponovo definiše prioritete i da utvrdi jasne kriterijume učešća u vlasti. Istovremeno bi omogućila srpskim biračima da svoje interese odvoje od karijere bilo kog pojedinačnog političara, pa bio on i Andrija Mandić.

Mandićevo povlačenje ne bi samo po sebi riješilo krizu srpske politike u Crnoj Gori. Međutim, njegov ostanak onemogućava ozbiljan početak njenog rješavanja. Dok je rukovodstvo nepromjenljivo, svaka korekcija programa ostaje ograničena potrebom da se opravdaju prethodne odluke. Takva organizacija nije sposobna za samokritiku, već samo za proizvodnju novih objašnjenja.

U tom kontekstu treba posmatrati i Mandićevu izjavu da Johan Satler bolje od njega poznaje Sinjajevinu. Sama rečenica nema posebnu političku težinu. Ona, međutim, dobro ilustruje vrijednosni okvir u kojem priznanje evropskog diplomate dobija veću javnu pažnju od odnosa sa lokalnim stanovništvom. Poznavanje jedne planine postaje politički zanimljivo tek kada se poveže sa predstavnikom Evropske unije.

Sinjavina je prostor čiji su ekonomski i društveni značaj oblikovali stočarstvo, sezonsko izdizanje i rad generacija lokalnog stanovništva. U tom svijetu stado se mora sačuvati, proizvodnja organizovati, a odluke donositi u skladu sa neposrednim posljedicama. Političkom sistemu u kojem se izostanak ishoda može godinama predstavljati kao složena strategija takva vrsta odgovornosti svakako bi bila korisno iskustvo.

I poređenje sa sinjavinskom maglom može se upotrijebiti bez suvišne literarnosti. Prirodna magla privremeno smanjuje vidljivost. Politička magla ima složeniju funkciju i zamagljuje kriterijume procjene. U njoj se prisustvo u vlasti izjednačava sa uticajem na vlast, funkcija sa rezultatom, odlaganje sa strategijom, a kritika sa neprijateljstvom.

Berane je pokazalo da taj sistem objašnjenja ima sve manju mobilizacionu snagu. Skup od približno 450 ljudi, dopunjen organizovanim dolascima iz drugih gradova, u sredini sa snažnim srpskim biračkim tijelom ne može se smatrati dokazom političke obnove. On je, naprotiv, pokazao granice modela u kojem se od birača očekuje trajna lojalnost, dok je rukovodstvo oslobođeno obaveze da rezultate učini mjerljivim.

Zato rasprava o Andriji Mandiću ne treba da se vodi na nivou ličnih simpatija, istorijskih biografija ili stranačke discipline. Potrebno je utvrditi jednostavan politički bilans — da NSD raspolaže značajnim udjelom u vlasti, njen predsjednik obavlja jednu od najviših državnih funkcija, a osnovna pitanja na kojima je stranka izgradila podršku nijesu riješena niti su postavljena kao obavezujući uslov.

Iz tog bilansa slijedi zaključak da sadašnje rukovodstvo više ne predstavlja instrument promjene, već mehanizam održavanja postojećeg stanja. Andrija Mandić ne prenosi srpske zahtjeve prema sistemu sa namjerom da ga izmijeni, nego upravlja očekivanjima Srba tako da sistem ne bude doveden u pitanje.

Zbog toga je njegovo povlačenje postalo preduslov političke korekcije. Ne zato što bi jedna ostavka riješila sve probleme, već zato što bez nje NSD ne može da utvrdi da li još predstavlja političku volju svojih birača ili samo administrira njihovo nezadovoljstvo.