Rajko Radusinović se kasno sjetio da je Krivokapić problem za SPC

Otvoreno pismo Rajka Radusinovića koje je napisao Zdravku Krivokapiću nisam pročitao kao spontanu reakciju zabrinutog vjernika, niti kao obično lično pismo starog prijatelja koji je, poslije jedne neprimjerene izjave, osjetio potrebu da se ogradi od sebi bliske osobe. To pismo je simptom dubljeg problema u crkveno-političkom prostoru Crne Gore, selektivne revnosti, kontrolisanog ograđivanja i krugova koji se predstavljaju kao čuvari Crkve, dok godinama ćute onda kada se od njih očekuje jasan i glasan stav.

Radusinović se Krivokapiću obraća sa uvažavanjem. Naziva ga profesorom, podsjeća ga na privatnu komunikaciju, govori mu kao čovjeku koga je branio i koga je smatrao prijateljem. Takav ton sam po sebi nije sporan. Hrišćanski je govoriti bez mržnje. Ali upravo taj ton otkriva da Krivokapić za Radusinovića nije bio tuđi čovjek, niti slučajni politički promašaj. On je bio dio istog ambijenta, istog postlitijskog samopredstavljanja i iste paracrkvene političke kulture koja je Srbima u Crnoj Gori svoje kalkulacije često prodavala kao crkvenu mudrost.

Zato ovo pismo ne može da prođe kao čist moralni čin bez pogleda unazad i traži ozbiljnije čitanje.

Rajko Radusinović danas nastupa kao čovjek zabrinut za Srpsku pravoslavnu crkvu, njeno jedinstvo i dostojanstvo patrijarha srpskog. Ta briga bi imala veću težinu da je bila jednako vidljiva u trenutku kada je Zdravko Krivokapić, kao premijer Crne Gore, odlagao i izbjegavao potpisivanje Temeljnog ugovora sa Srpskom pravoslavnom crkvom.

To nije bila sporedna tema, nego je bilo državno, crkveno i nacionalno pitanje prvog reda. Temeljni ugovor je trebalo da pravno uredi odnos Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve nakon godina institucionalnog pritiska, nakon pokušaja otimanja svetinja, posle litija i ogromne žrtve vjerujućeg naroda. Krivokapić je imao istorijsku priliku koju nije iskoristio. Umjesto potpisa, javnost je dobijala odlaganja, objašnjenja, zakulisne signale, strahove, izgovore i novo poniženje za narod koji je vjerovao da je 30. avgust donio prekid sa politikom DPS-a prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Tada je trebalo pisati otvorena pisma. Tada je trebalo reći da se niko nema pravo kriti iza Crkve, a istovremeno izbjegavati ono što je za Crkvu bilo od najveće važnosti. Tada je trebalo postaviti stražu, ne na ustima, nego na političkom licemjerju.

Taj glas se tada nije čuo. Ili ga javnost nije čula u snazi u kojoj ga čuje danas. Sada, kada je Krivokapić politički potrošen, kada više ne može da proizvede državnu odluku već samo novu konfuziju u javnom prostoru, pojavljuju se čuvari jedinstva. Sada se pišu pisma, ograđuje se i brani patrijarh, Sabor i jedinstvo SPC. Sve bi to bilo uvjerljivije da je bilo dosljedno, a u slučaju Rajka Komnenovog Radusinovića toga nema, samo postoji licemjerna selekcija.

Radusinović nije čovjek van politike, niti je obični vjernik sa Cetinja. On je član Eparhijskog upravnog odbora Mitropolije crnogorsko-primorske, dugogodišnji čovjek crkvenih struktura, ali i politički pozicioniran akter. Njegova veza sa Demokratskom Crnom Gorom nije nepoznata, a njegovo prisustvo u upravljačkim strukturama državnih kompanija takođe nije bez značaja. Upravo zbog toga njegovo pismo ne može da se čita kao bezinteresna duhovna opomena, već dolazi iz prostora u kojem se crkveno, partijsko i državno godinama prepliću do mjere u kojoj granice to troje postaju nejasne. A tu leži suština problema.

Srbi u Crnoj Gori više nemaju luksuz da naivno prihvataju sve što im se servira kao briga za Crkvu. Naročito kada ta briga dolazi iz krugova koji su se pokazali vrlo vještim u tome da ćute kada treba govoriti, a da govore tek kada je politička računica već napravljena. Jer, nije svaka odbrana SPC stvarna odbrana SPC. Ponekad je to način da jedan krug zaštiti sebe, da se ogradi od svog čovjeka tek onda kada je postao teret, ali ne i da preispita sistem koji ga je proizveo.

Zdravko Krivokapić nije pao s neba među Srbe u Crnoj Gori. On je bio proizvod jednog ideološko-paracrkvenog ambijenta koji je Srbima u Crnoj Gori prodavao priču da se srpsko pitanje može riješiti bez srpskog imena, da se Crkva može braniti bez jasnog odnosa prema srpskom narodu i njegovim interesima, država preuzeti bez sukoba sa dubokim antisrpskim strukturama, da se sve može umiriti, upristojiti, evropeizovati i tako pretvoriti u bezbojnu građansku maglu. Ta magla je 2020. godine predstavljana kao mudrost, a u praksi je postala odstupnica za one koji su htjeli plodove litija bez političke obaveze prema narodu koji je u tim litijama stajao.

Zato je jučerašnje pismo Rajka Komnenovog Radusinovića nedovoljno, jer njegov uvaženi profesor Krivokapić nije nevin, naprotiv. Svojim odnosom prema Temeljnom ugovoru, političkim lutanjem i kasnijim pokušajima da iznova tumači crkveno pitanje, sam je sebe doveo u poziciju čovjeka kome se ne može vjerovati kada govori o SPC. Ali problem je u tome što ga danas prozivaju oni koji su dugo bili sa njim u istom duhovno-političkom predsoblju.

Nije Rajko Radusinović kalibar da Srpsku pravoslavnu crkvu brani od nasrtaja iz kružoka kome je i sam godinama pripadao ili sa kojim je godinama komunicirao bez suštinskog sukoba. Ne može se prvo ćutati dok se Krivokapić koleba oko Temeljnog ugovora, dok se vjerujući narod pita da li je njegova izborna pobjeda pretvorena u političku prevaru, a onda naknadno nastupiti kao moralni sudija kada bivši premijer izgovori ono što je već logična posljedica njegovog ranijeg puta.

Krivokapićev sadašnji odnos prema crkvenom pitanju nije iznenađenje. On je nastavak linije koja je bila vidljiva još dok je imao vlast. Samo što su mnogi tada okretali glavu. Jedni zbog političke koristi, drugi zbog straha od sukoba, treći zbog pripadnosti istom krugu, četvrti zbog nade da će se sve nekako samo riješiti, pa me interesuje kojoj grupi pripada Rajko Radusinović sa Cetinja.

Poznato je da se u Crnoj Gori ništa ne rješava samo, naročito ne pitanje Srpske pravoslavne crkve. Zato se mora problematizovati i uloga Mitropolije crnogorsko-primorske. Ne Crkve kao Tijela Hristovog, niti svetinja, monaštva ili naroda koji je branio hramove, nego konkretne institucionalne prakse i konkretnog javnog ponašanja. Mitropolija nije jasno i nedvosmisleno otvorila pitanje političke odgovornosti Zdravka Krivokapića za njegov odnos prema Temeljnom ugovoru, niti je jasno povukla liniju prema njegovim kasnijim intervencijama u crkvena pitanja. Ali je na svom sajtu objavila pismo Rajka Radusinovića, čovjeka iz svog Eparhijskog upravnog odbora.

To je poruka bez punog institucionalnog potpisa, ograđivanje bez pune odgovornosti i način da se kaže, a da se formalno ne kaže. Ako Mitropolija smatra da su Krivokapićevi stavovi štetni po jedinstvo SPC, onda to treba da kaže jasno. Ako ne smatra, onda ne bi trebalo da pušta druge da preko njenog zvaničnog sajta glume ono što ona sama neće da izgovori. Srpski narod u Crnoj Gori je previše platio nejasnoće i previše je puta dobio signal umjesto stava, namigivanje umjesto istine, posrednika umjesto odgovornih ljudi.

Poseban sloj ove priče jeste porodična i istorijska pozadina Radusinovića. Rajko Radusinović je, prema saznanjima koja se pominju u crkvenom i javnom kontekstu, sin protojereja Komnena Radusinovića. Komnen Radusinović je u socijalističkom periodu bio poznat kao sekretar Udruženja, odnosno Saveza udruženja pravoslavnog sveštenstva u Crnoj Gori. Ta činjenica ne znači da se očeva uloga može mehanički pripisati sinu. Ali je važno uočiti duži kontinuitet da su u Crnoj Gori odnosi države i Crkve često vođeni preko posrednika, ljudi koji su bili dovoljno blizu Crkvi da govore njenim jezikom, a dovoljno blizu vlasti da razumiju njene potrebe.

U socijalističkom periodu postojala je državna Komisija za vjerska pitanja. Ona nije bila crkveni organ, već mehanizam vlasti za nadzor nad vjerskim zajednicama. Uz nju su postojala i udruženja sveštenstva, koja su često služila kao unutarcrkveni kanal saradnje sa državom. Danas nema tog sistema, te ideologije i tih institucija. Ali se prepoznaje obrazac gdje posrednički krugovi koji se kreću između Crkve, partija i državnih funkcija, govore u ime mira, mjere, razuma i jedinstva, a koji nikada ne polažu račun srpskom narodu.

Zato ovako sjecirana tema nije napad na porodicu Radusinović, Cetinje, Mitropoliju ili ljude koji su iskreno služili Crkvi. Ovo je pitanje odgovornosti onih koji su od crkvene blizine napravili politički kapital, a od političke blizine crkveni autoritet.

Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori ne smije biti talac ni DPS-ove antisrpske politike, ni postlitijskih građanističkih krugova i partijskih kadrova koji se po potrebi predstavljaju kao crkveni ljudi. Ona je preživjela pritiske, zakone, kampanje, policijske kordone i medijsku histeriju zato što je narod prepoznao da se brani nešto dublje od bilo čije funkcije. Upravo zato je nedopustivo da se ta narodna žrtva kasnije pretvara u privatni kapital političkih i paracrkvenih grupa.

Zdravko Krivokapić je danas lakša meta nego što je bio 2021. godine. Lako je sada napisati pismo i kazati da je prešao granicu. Mnogo je teže priznati ko mu je te granice ranije pomjerao, ko ga je pokrivao, pravdao i ko ga je predstavljao kao čovjeka Crkve onda kada je već bilo jasno da se iza pobožne retorike krije politička nesposobnost i izdaja.

Zbog toga slučaj Rajka Radusinovića i Zdravka Krivokapića treba pročitati do kraja.

Radusinović ima pravo da se ogradi od Krivokapića. Ali javnost ima pravo da njegovu današnju revnost mjeri njegovim ranijim ćutanjem. Ima pravo da vidi da li je riječ o principijelnoj odbrani SPC ili o naknadnom spasavanju obraza jednog kruga koji je iznjedrio Zdravka Krivokapića. Ima pravo da uoči kako Mitropolija crnogorsko-primorska prenosi njegovo pismo, a sama ne izgovara ono što bi morala da izgovori jasno ako već smatra da je jedinstvo SPC napadnuto. Ima pravo da prepozna stalno ponavljanje istog tipa posrednika, malo crkvenih, malo partijskih, malo državnih, uvijek dovoljno blizu centrima moći, a nikad do kraja iskrenih i odgovornih narodu.

Jer, srpsko stanovište u ovoj temi ne smije biti naivno i ne smije se zadovoljiti time što je neko u jednom trenutku izgovorio nekoliko tačnih rečenica o jedinstvu SPC. Istina nije samo u onome što je neko rekao danas, nego i u onome što je prećutao juče. A juče se ćutalo mnogo.

Ćutalo se kada je Krivokapić izbjegavao Temeljni ugovor. Ćutalo se kada je narod koji je branio svetinje shvatio da su plodove njegove borbe počeli da raspoređuju oni koji neće da izgovore srpsko ime bez kalkulacije. Ćutalo se kada su se iz litijske energije rađali politički projekti bez hrabrosti da stanu iza istine koja je narod izvela na ulice. Ćutalo se kada je bilo potrebno braniti Crkvu ne samo od otvorenih neprijatelja, nego i od onih koji su joj prilazili sa osmijehom, krstom na reveru i političkim planom u džepu.

Zato pismu Rajka Komnenovog ne treba aplaudirati, nego ga čitati kao dokaz da se jedan krug konačno uplašio sopstvenog proizvoda. Zdravko Krivokapić je njihovo ogledalo. U njemu se vidi sve ono što su godinama izbjegavali da priznaju. A iskrena briga za Srpsku pravoslavnu crkvu počinje od istine. Ne od pisama starim prijateljima, niti od kontrolisanih ograđivanja. Ne od sajtova koji puštaju tuđe riječi umjesto sopstvenog stava. Počinje od priznanja da su Srbi u Crnoj Gori previše puta bili izloženi podvalama.

SPC brane oni koji imaju hrabrosti da kažu da je Krivokapićev problem počeo mnogo prije njegove poslednje objave, da je nastao u istom krugu koji ga sada preko Rajka Radusinovića disciplinuje, i da srpski narod više nema razloga da svaku poruku iz cetinjsko-podgoričkih kuhinja prima kao jevanđelje.