Filozof Filip Grbić ocijenio je da politička kriza u Srbiji prevazilazi uobičajene stranačke sukobe i da je njena najopasnija posljedica razaranje zajedničkih moralnih vrijednosti, bez kojih nijedna politička zajednica ne može dugoročno da opstane. U autorskom tekstu „Raspad političke zajednice”, napisanom za „Srpski kompas”, Grbić upozorava da pobjeda Studentske liste na parlamentarnim izborima ne predstavlja novi demokratski iskorak, već, prema njegovom tumačenju, povratak političkim obrascima koji su u istoriji već pokazali pogubne posljedice.

„Politička zajednica raspada se onda kada vrijednosne suprotnosti unutar nje postanu moralno i psihički nepodnošljive. Iščezava prećutna saglasnost u pogledu značenja pojmova dobra i zla. Ljudi nastavljaju da žive u istom fizičkom prostoru, ali u paralelnim moralnim svjetovima”, piše Grbić.

On ukazuje da političke podjele u takvim okolnostima prestaju da budu samo pitanje različitih stavova o vlasti, institucijama i javnim politikama, već neposredno utiču na odnose među ljudima, uključujući prijateljske i porodične veze.

Kako objašnjava, u društvu u kojem nestaje povjerenje u dobronamjernost političkih protivnika, njihovi postupci najprije postaju nerazumljivi, zatim se tumače kao zlonamjerni, da bi na kraju svaki postupak neistomišljenika bio posmatran kao izraz lične zlobe.

Tukididovo upozorenje i raspad zajedničkih vrijednosti

U potrazi za istorijskim objašnjenjem takvih procesa, Grbić se u tekstu za „Srpski kompas” vraća gotovo dvije i po hiljade godina u prošlost, analizirajući svjedočanstvo antičkog istoričara Tukidida o građanskom sukobu na Korkiri, današnjem Krfu, tokom Peloponeskog rata.

Prema Grbićevom tumačenju, najdublja posljedica tog sukoba nisu bili samo ubistva, osveta i surovost zaraćenih strana, već potpuno preokretanje moralnih mjerila. Podsjeća i na ocjenu Fridriha Ničea, koji je u djelu „Sumrak idola” za Tukidida rekao da je bio hrabar pred realnošću.

Grbić navodi da je Tukidid uočio kako su tokom građanskog rata postupci koji su ranije smatrani porocima počeli da se predstavljaju kao vrline, isključivo u zavisnosti od političke pripadnosti njihovih počinilaca.

Drskost je postala dokaz hrabrosti, oprez se tumačio kao kukavičluk, umjerenost kao slabost, dok je sposobnost sagledavanja širih posljedica političkih odluka predstavljana kao nesposobnost za djelovanje.

„Stranačka pripadnost je po svom značaju nadmašila čak i krvno srodstvo. Učestvovanje u zajedničkom zločinačkom poduhvatu postalo je čvršća garancija lojalnosti od svete zakletve”, ukazuje Grbić, interpretirajući Tukididovo svjedočanstvo.

Suština tog istorijskog iskustva, prema njegovoj ocjeni, jeste potčinjavanje morala političkim interesima, odnosno uspostavljanje dvostrukih standarda u procjenjivanju istovjetnih postupaka.

„Isti postupak je hvale vrijedan kada ga počini ’naš čovjek’, a sramotan kada ga počini suparnik”, piše filozof.

Upravo u tom mehanizmu Grbić prepoznaje jednu od najvećih opasnosti za savremeno srpsko društvo. Politički sukob, prema njegovom stanovištu, postaje posebno opasan onda kada pripadnost određenoj strani postane važnija od istine, pravde i osnovnih pravila međuljudskog ponašanja.

Građanski rat može početi i prije oružanih sukoba

Grbić upozorava da je granica između uređenog društva i potpunog raspada civilizacijskih normi znatno tanja nego što se obično pretpostavlja.

Razaranje političke zajednice, ističe on, ne podrazumijeva nužno da su ljudi svjesno odlučili da postupaju nemoralno. Mnogo je opasnije kada političke strasti u tolikoj mjeri ovladaju njihovim rasuđivanjem da više nisu sposobni da jednakim mjerilima procjenjuju postupke svojih istomišljenika i protivnika.

Prema njegovom tumačenju, država se ne održava isključivo zahvaljujući ustavu, zakonima i institucijama. Za njen opstanak neophodni su i zajednička moralna pravila, minimum međusobnog povjerenja i spremnost da se političkom protivniku priznaju ljudsko dostojanstvo i mogućnost da zastupa ispravan stav.

„Kada sve to nestane, građanski rat je, u izvjesnom smislu, već počeo. Čak i ako još uvijek nema uličnih borbi”, upozorava Grbić u „Srpskom kompasu”.

On naglašava da za jedan narod nema većeg zla od građanskog rata i upravo zato posebnu vrijednost pridaje demokratskom poretku, uprkos svim njegovim nedostacima.

„Demokratija ima mnogo mana, ali ima jednu dragocjenu vrlinu – miroljubivu smjenu vlasti”, ističe Grbić.

Pobjeda Studentske liste kao uspjeh radikalne ljevice

U drugom dijelu autorskog teksta Grbić prelazi na analizu političkih posljedica izborne pobjede Studentske liste, dovodeći u pitanje široko rasprostranjeno predstavljanje studentskog pokreta kao novog oblika demokratskog organizovanja.

Polazište za njegovu kritiku predstavlja tekst „Revolucija bez vođe”, koji je Aleksandar Matković objavio na portalu „Peščanik” nekoliko dana poslije parlamentarnih izbora.

Grbić ukazuje da Matković u tom tekstu nastoji da izborni rezultat analizira bez pretjeranih emocija, ali istovremeno priznaje da nije neutralni posmatrač, već neposredni učesnik političkih procesa o kojima piše.

Kako prenosi Grbić, Matković navodi da je bio kandidat studentskog pokreta na izborima i da je tokom 2024. i 2025. godine držao predavanja na blokiranim fakultetima.

U svojoj analizi Matković, prema Grbićevom navodu, tvrdi da je Studentska lista postala „popularnija od desničarske vlasti” i da je uspjela da „razbije monopol političkih stranaka”.

Upravo u tim ocjenama Grbić prepoznaje ideološku prirodu studentskog pokreta, za koju smatra da nije dovoljno razjašnjena u javnosti.

„Nevjerovatno je koliko se rijetko javno govori o tome da je pobjeda Studentske liste najubjedljiviji uspjeh ekstremne ljevice u Evropi još od pada Berlinskog zida”, ocjenjuje filozof.

Grbić ide i korak dalje, tvrdeći da ishod izbora ne treba posmatrati isključivo kao poraz dotadašnje vlasti, već kao dovođenje u pitanje samih načela parlamentarnog političkog sistema.

„Nije, dakle, pobijeđena samo desničarska vlast, pobijeđena je parlamentarna demokratija. Građani Srbije su svojim glasovima vlast u republici predali plenumima”, navodi Grbić.

Takvo tumačenje zasniva na uvjerenju da plenumski način organizovanja i odlučivanja nije istovjetan institucionalnoj odgovornosti koju podrazumijeva predstavnička demokratija, u kojoj vlast mora biti politički prepoznatljiva i podložna kontroli.

Prema njegovoj ocjeni, prenošenje stvarne moći odlučivanja na plenume predstavlja politički eksperiment čije posljedice mogu biti izuzetno ozbiljne.

„Istorija još nije zabilježila slučaj u kom se ova vrsta političkog avanturizma završila u nečemu što nije siromaštvo, represija i sveopšta mizerija”, tvrdi Grbić.

Plenumi, samoupravljanje i komunističko nasljeđe

Posebnu pažnju u tekstu za „Srpski kompas” Grbić posvećuje Matkovićevom opisu studentskog pokreta kao političke organizacije bez jedinstvenog lidera, zasnovane na kolektivnom samoupravljanju i političkom obrazovanju.

Citirajući Matkovića, Grbić prenosi njegovu ocjenu:

„Nedjeljna izborna pobjeda onoga što je postalo Studentska lista proistekla je, dakle, iz jedne nove političke kulture: pokreta bez vođe, zasnovanog na kolektivnom samoupravljanju i političkom obrazovanju, kakav na političkoj sceni Srbije nije viđen od raspada Jugoslavije.”

Za Grbića, upravo pojmovi kolektivnog samoupravljanja i političkog obrazovanja predstavljaju razlog za preispitivanje ideološkog karaktera pokreta koji je osvojio parlamentarnu većinu.

On smatra da je u javnom predstavljanju studentskog pokreta izostalo jasno ukazivanje na sličnosti između takvog političkog organizovanja i ideja koje su obilježile komunističke pokrete i sisteme.

Grbić iznosi i ocjenu da Matković svjesno izbjegava upotrebu riječi „komunizam”, jer bi, kako tvrdi, njeno otvoreno pominjanje izazvalo otpor kod velikog dijela birača Studentske liste.

U tom kontekstu kritikuje i dio nacionalno opredijeljene javnosti koji je podržao studentski pokret, smatrajući da nije prepoznao ideološke posljedice takve podrške.

Prema Grbićevom stanovištu, dok dio srpskih nacionalista izborni ishod tumači kao pobjedu rodoljubive omladine nad prethodnom vlašću, pojedini ljevičarski aktivisti u njemu vide potvrdu uspjeha sopstvenog političkog modela.

On zato odbacuje tvrdnju da su studenti stvorili do sada nepoznat oblik demokratskog organizovanja, smatrajući da se iza nove terminologije nalaze ideje koje su već imale svoju istorijsku primjenu.

„Ali pravo govoreći, ono što se danas u Srbiji događa nije daleko od komunizma. Ne treba da se zavaravamo kako su srpski studenti donijeli neku nečuvenu demokratsku novinu”, navodi Grbić.

Upozorenje na posljedice političkog eksperimenta

Završna poruka Grbićevog teksta povezuje dva pitanja kojima se bavi – razaranje zajedničkih moralnih vrijednosti i promjenu načina političkog organizovanja nakon pobjede Studentske liste.

S jedne strane, autor upozorava da društvo u kojem politički protivnici više ne priznaju jedni drugima osnovnu dobronamjernost postepeno gubi sposobnost da sukobe rješava mirnim putem. S druge, dovodi u pitanje mogućnost da se stabilna parlamentarna demokratija izgradi na modelu kolektivnog odlučivanja koji, prema njegovom mišljenju, nosi snažno ideološko nasljeđe komunizma.

U takvom razvoju događaja Grbić ne prepoznaje demokratsku novinu, već opasnost od ponavljanja istorijskih iskustava u kojima su revolucionarna obećanja o novom društvu bila praćena gubitkom političkih sloboda i ekonomskim nazadovanjem.

„Sve je ovo već viđeno i mnogo puta istorijski testirano. Uvijek se završavalo na isti način. Bijedom, represijom i nesrećom”, zaključuje filozof Filip Grbić u autorskom tekstu „Raspad političke zajednice”, napisanom za „Srpski kompas”.