1990. Irak je, pod vođstvom Sadama Huseina, zauzeo Kuvajt, što je izazvalo SAD i zapadni svjetski poredak. Sjedinjene Države su odgovorile na izazov i za mjesec i po dana potpuno porazile iračku vojsku bez značajnih gubitaka. U ovom svijetlu, Sadamovi postupci mogu izgledati sumanuto - odlučio je da se bori sa protivnikom koji je imao veliku težinu. U stvari, imao je veoma dobar i racionalan plan, koji nije uspio, uprkos mišljenju svih stručnjaka. Sjedinjene Države je trebalo da se plaše borbe uopšte, ali da su tako odlučile izgubile bi desetine hiljada ljudi.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Tim za medicinsku evakuaciju američke vojske tokom operacije Pustinjska oluja u Saudijskoj Arabiji, 1991.[/caption]

Prvobitno iračka zemlja


Irački lider Sadam Husein živio je sa velikim političkim ambicijama. Glavni cilj njegovog čitavog političkog života bio je uništenje Izraela (njegove poslednje riječi prije pogubljenja bile su posvećene tome), kao i transformacija Iraka u regionalnog hegemona. Sadam nije uspio ni u jednom i u drugom: otkako se Izrael sprijateljio sa Egiptom 1979. godine, nije imalo čime ozbiljnijim da mu se prijeti, a 1980. godine, prva osvajačka kampanja iračke vojske protiv susjednog Irana, koji je patio od revolucionarnog haosa, završio se u devet godina krvavog i besmislenog rovovskog pokolja.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Sadam Husein[/caption]

Rat je razorio ekonomiju, a Irak je zapao u dugove, uključujući i svog bogatog susjeda na jugu, Kuvajta. Sadam nije želio da plati 14 milijardi dolara i izabrao je drugačiji način da riješi problem. Iračka vojska je 2. avgusta 1990. prešla granicu i zauzela tu malu državu. Povod za invaziju bila je krađa nafte, koju su Kuvajćani navodno izvršili kosim bušenjem iz iračkih polja, kao i činjenica da država Kuvajt, prema Sadamu, u principu nije trebalo da postoji. Smatrao je da je ova teritorija prvobitno iračka, koju su britanski kolonijalisti vještački odvojili.

Invaziju su osudile sve velike sile, uključujući SSSR i Kinu, a Sjedinjene Države su odmah počele da šalju trupe u Saudijsku Arabiju - Sadam joj je dugovao čak i više od Kuvajta. Iraku su uvedene sankcije i pomorska blokada, ali u prvi mah nije bilo riječi o odlučnijim mjerama borbe.

Amerikanci se plaše gubitaka


Upravo je to bila Sadamova glavna ideja. Kuvajt nije bio blizak saveznik Sjedinjenih Država i nalazio se u nezgodnom regionu za NATO, daleko od Evrope i Tihog okeana. Amerikanci su generalno nerado učestvovali u ratovima punog obima, a poslednji put su se za to odlučili 1950. u Koreji (u Vijetnamu su Sjedinjene Države formalno pomogle Južnom Vijetnamu da očisti teritoriju od pobunjenika). Od tada su bila: tri velika arapsko-izraelska rata, dva indo-pakistanska rata, invazija Turske na Kipar koji podržavaju Grci, Kine na Tibet, Kine na Vijetnam, Vijetnamа na Kambodžu, SSSR-а na Avganistan, Južne Afrike na Angolu, Argentina u Foklande, Irak на Iran i mnogi drugi sukobi u kojima Sjedinjene Države nisu htјele ili nisu mogle da učestvuju. Nije postojao nijedan ozbiljan argument da bi trenutno zauzimanje Kuvajta primoralo Sjedinjene Države da kopaju rovove i postroje tenkove u kolone kako bi krenuli u oslobađanje zemlje koju velika većina Amerikanaca ne bi ni našla na planeti.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Samohodne haubice američke vojske u blizini granice sa Kuvajtom, 1991.[/caption]

Štaviše, poslednje ozbiljno iskustvo američke vojske bilo je u Vijetnamu, glavni zaključak iz kojeg je bio jedan: američko društvo ima krajnje negativan stav prema gubicima. Na ovome su se zasnivale kalkulacije iračkog rukovodstva – ovo nije spekulacija, već doslovni Sadamov citat 25. jula 1990. tokom pregovora o povlačenju trupa iz Kuvajta:

„Vi ste društvo koje nije spremno da izgubi deset hiljada ljudi u jednoj bici, kao što je to učinio Irak", rekao je svojevremeno Sadam Husein.

Ali irački lider se nije plašio duboke zabrinutosti, odlučnih osuda i priziva savjesti.

Ali zabrinutost i osuda su dobar razlog za cenjkanje. Na primer, Sadam je pokušao da poveže povlačenje trupa iz Kuvajta sa „rešavanjem svih okupacija na Bliskom istoku“ i da počne da trguje sa povlačenjem Izraela iz Sirije, Libana i Zapadne obale. Takođe je bio zainteresovan za potpuno ukidanje sankcija Iraku i zapadnim investicijama ili zamjenu američkih trupa koje brane Saudijsku Arabiju armijama drugih arapskih zemalja. Ali ne od strane Egipta, Egipat je neprijatelj (i u stvari, to je jedina borbeno spremna arapska armija osim Iraka).

Najvjerovatnije bi se ova trgovina završila Sadamovom pobjedom da Džordž Buš nije bio predsjednik SAD.

Zatim, posle Pustinjske oluje, zaista je volio svoj imidž pobjednika i snažnog čovjeka. Ali zanimljivo je da ga je jaka žena učinila tako jakim, pa čak i ne njegova supruga, već britanska premijerka Margaret Tačer. Tokom sastanka sa predsjednikom u američkom ljetovalištu Aspenu, ona mu je rekla :

„Prvo, agresori se nikada ne mogu umiriti. To smo naučili na teži način 1930-ih. Drugo, ako bi Sadam Husein prešao granicu sa Saudijskom Arabijom, mogao bi da stigne do Persijskog zaliva za nekoliko dana. Tada bi kontrolisao 65% svjetskih rezervi nafte i mogao bi sve da nas ucejnjuje“. S tim u vezi, Tačer je pozvala Buša da pokaže hrabrost i ne oklijeva.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Predsjednik Džordž V. Buš rukuje se sa vojnicima okupljenim u saudijskoj vazdušnoj bazi, 1990.[/caption]

Buš nije bio usamljen u svojim sumnjama, a u Senatu je predlog za upotrebu vojne sile protiv Iraka dobio tijesno, 52 prema 47 glasova. Na ovaj ili onaj način, Savjet bezbjednosti UN je 29. novembra 1990. postavio ultimatum Iraku: do 15. januara 1991. iračka vojska mora da se vrati na međunarodne granice – u suprotnom, protiv nje će biti upotrijebljena sva razumna sredstva da je protjera.

Neka gaze na mine i rovove


Prvi dio iračkog plana – oslanjajući se na sklonost demokratija ka brbljanju i averziji prema odlučnoj akciji – nije uspio. Ostalo je drugo: izvršiti prijetnju gubitka deset hiljada vojnika u jednoj bici i natjerati Amerikance da odustanu od planova za pacifikaciju Iraka. Sadam je imao svu snagu i sredstva za to.

Iračka vojska, iako inferiorna u odnosu na zapadnu (kao i sovjetsku) po obučenosti, stekla je bogato borbeno iskustvo u ratu sa Iranom. Bila je četvrta po veličini u svijetu, a u regionu Kuvajta je uspjela da koncentriše oko 550 hiljada vojnika - to je više od Grupe sovjetskih snaga u Njemačkoj, koja je trebalo da se suprotstavi NATO-u. Bila je dobro naoružana – mnogo bolja, na primjer, od Ukrajine početkom 2022. godine. Iračani su imali stotine modernih tenkova T-72 i hiljade starijih modela. Iračani su bili opremljeni artiljerijom po sovjetskim standardima – ona je bila odgovorna za najveći dio vatrene moći.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Američki vojnici iz 82. vazdušno-desantne divizije u Saudijskoj Arabiji tokom operacije Pustinjski štit 1990.[/caption]

Iračko vazduhoplovstvo je bilo naoružano sa oko stotinu lovaca Mirage F1 (istih godina kao i T-72), desetak brzih presretača MiG-25, a uspjelo je da primi i nekoliko desetina najnovijih (ali neuspješno) lovaca MiG-29 iz SSSR-a. Kopnene snage PVO bile su još jače. Oni su se zasnivali na desetinama baterija zastarjelih, ali još uvijek efikasnih sistema PVO S-75 i S-125. Njih je dopunilo 30–40 baterija savremenih kompleksa Kvadrat (izvozna verzija Kube, prethodnika Buka) i stotine mobilnih sistema PVO kratkog dometa Osa-AK i francusko-njemački Roland. Posebno su važni jer su pogodni za gađanje iz zasjede i za dejstvo protiv nadmoćnijih neprijateljskih snaga.

Sve ovo, naravno, nije bilo dovoljno da se pobijedi vojska Sjedinjenih Država. Međutim, Sadam nije planirao da izađe na otvoreno polje da odmjeri snagu.

Cijelih šest mjeseci prije početka Pustinjske oluje, iračke trupe su kopale rovove, postavljali vatrene položaje i osmatračnice, pokrivali prilaze minskim poljima, dijelili artiljeriju duž fronta, pripremali podzemna komandna mjesta i skladišta goriva i municije.

Generali su se oslanjali na strategiju zdravu sa stanovišta vojne teorije. Prvi udarac morali su da podnesu mobilisani vojnici koji su sjedjeli u rovovima. Oslanjajući se na utvrđenja i minska polja, oni bi, iako po cijenu svoje smrti, odvratili neprijatelja, ometali formacije u napadu i nanosili mu gubitke. Tada su elitne tenkovske divizije Republikanske garde, naoružane T-72 i smještene u operativnom začelju, trebalo da udare na oslabljene američke trupe.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Američki vojnici u blizini uništenog iračkog tenka tokom operacije Pustinjska oluja, 1991.[/caption]

Plan je bio dobar. Američki glavnokomandujući Norman Švarckopf je i sam vjerovao da će frontalni napad kroz ovu liniju odbrane na Kuvajt dovesti do gubitka najmanje deset hiljada ljudi. Sovjetski viši i viši oficiri koji su služili u to doba rekli su godinama kasnije u neformalnim razgovorima da smatraju da je deset hiljada ubijenih i ranjenih najniži nivo gubitaka, a u najgorem slučaju, Amerikanci i njihovi saveznici ne bi mogli da uopšte probijaju odbranu, pošto je broj napadača i defanzivaca bio približno izjednačen.

U stvarnosti, kada su počela neprijateljstva 17. januara, sve se dogodilo potpuno drugačije, a za to su postojala tri razloga.

Prvo, koalicione trupe su napustile neposrednu kopnenu ofanzivu nakon isteka ultimatuma, ali su pribjegle produženom bombardovanju iračkih položaja i pozadinskih područja. Američko ratno vazduhoplovstvo razvilo je veoma efikasnu strategiju za suzbijanje protivvazdušne odbrane, što je rezultiralo da su u roku od nekoliko dana od kampanje vazdušni napadi nailazili samo na otpor i zasjede, a ne na pokušaje odbijanja napada. Masovna upotreba vođenih bombi poništila je efikasnost većine bunkera i drugih zaštićenih lokacija dizajniranih za neprecizno bombardovanje municijom koja slobodno pada. Ali to nije bila velika vijest – čak i tokom Drugog svjetskog rata, anglo-američka avijacija je ponekad sprečavala njemačke trupe da čak i stignu na front.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Irački vojnik drži Kuran i bijelu zastavu dok se predaje saudijskim i američkim snagama u Kuvajtu, 1991.[/caption]

Drugo, generali i eksperti su u velikoj mjeri potcijenili uticaj tehničke superiornosti i kvaliteta organizacije koalicionih vojski. Uopšteno govoreći, upravo je „Pustinjska oluja“ dovela do pojave u masovnoj svijesti rata kao mjesta takmičenja između čudesnih naprava i tehnologija, a ne vještine i volje, kako se uvijek mislilo. Ali čak ni najdivniji avioni, projektili i tenkovi ne bi igrali nikakvu ulogu u rukama ljudi koji ne znaju da ih koriste. A, kako se pokazalo, trupe u kojima se mnogo pažnje posvećuje obuci i vježbama lako pobjeđuju one u kojima su umjesto vježbi uobičajene demonstracije za pretpostavljene. Zato američki tenkovi nisu minirani u čitavim divizijama i nisu se dali da na njih gađa artiljerija na udaljenim prilazima. Inženjeri su znali kako i kada se prolaze u minskim poljima, a komandanti su znali kako da na vrijeme potisnu neprijateljsku artiljeriju protivbaterijskom vatrom.

[caption id="" align="aligncenter" width="1500"] Mapa kampanje američke i savezničkih trupa[/caption]

Ali istoričari obično najvažnijim razlogom za tako briljantnu pobjedu nazivaju manevar kružnog toka koji je Švarckopf preduzeo. Iračani su vjerovali da će koalicione trupe izvesti glavni napad na Kuvajt duž obale i tamo su koncentrisali glavne snage i resurse. Umjesto toga, američko-britanske mehanizovane snage su napravile prodor stotinama kilometara sjeverozapadno od obale, gdje je odbrana bila slabija. Lijevo krilo napredujućih tenkovskih kolona obezbijedila je serija vazdušno-desantnih snaga koje su se iskrcale stotinama kilometara iza iračkih linija. Tenkovi, koji su se probili nekoliko stotina kilometara, skrenuli su udesno, na istok, pokušavajući da zatvore neprijatelja u Kuvajtu, kao u zamku. Kao rezultat toga, Iračani su jedva uspjeli da pobjegnu iz nje, duž puteva kojima su patrolirali koalicioni avioni.

Zahvaljujući tome, gubici koalicije iznosili su samo hiljadu ljudi, od kojih je 292 ubijeno, od kojih je 147 ubijeno tokom neprijateljskih akcija, Irak je izgubio ne desetine hiljada, kako je tvrdio Sadam, već više od jedne stotine hiljada ubijenih i ranjenih. Husein je napustio Kuvajt bez ikakvih rezervi i uslova.