Maroko je ponovo otvorio pitanje suvereniteta nad Seutom i Meliljom, dvama španskim autonomnim gradovima na sjevernoafričkoj obali, u trenutku kada je vlada premijera Pedra Sančeza oslabljena unutrašnjim aferama, sukobom sa administracijom Donalda Trampa i posljedicama najveće migrantske krize na južnoj granici Evropske unije.

Poruka nije stigla u formi diplomatske note niti zvaničnog zahtjeva za predaju teritorije, ali su mjesto i trenutak u kojima je izgovorena dali njenim riječima posebnu političku težinu.

Marokanski ministar zadužen za islamska pitanja Ahmed Tufik govorio je u Kraljevskoj palati u Rabatu, na vjerskoj svečanosti kojom je predsjedavao kralj Mohamed Šesti, o „svetoj borbi za oslobađanje okupiranih gradova”. On je Seutu pomenuo kroz njeno islamsko i marokansko nasljeđe, povezujući je sa borbom protiv nekadašnjeg portugalskog prisustva na obalama sjeverne Afrike.

Iako Tufikova izjava formalno ne predstavlja objavu nove državne politike, ona je u Španiji shvaćena kao novo podizanje uloga. Posebno zato što je uslijedila poslije izjave marokanskog ministra pravde Abdelatifa Uahbija da Rabat u razgovorima sa Madridom redovno pokreće pitanje Seute i Melilje i da očekuje njegovo dugoročno rješavanje dijalogom.

Španski odgovor bio je kategoričan.

„Seuta i Melilja nisu samo španske, već superšpanske i nedodirljive”, poručila je ministarka odbrane Margarita Robles, dodajući da bi svaki napad na ta dva grada bio napad na cijelu Španiju. Ministarstvo spoljnih poslova u Madridu saopštilo je da teritorijalni integritet zemlje „nije bio, niti će ikada biti predmet razgovora”. Rojters

Seutu je 1415. godine zauzeo Portugal, a pod špansku vlast prešla je u vrijeme Iberijske unije i pod njom ostala poslije obnove portugalske nezavisnosti. Melilja je pod vlašću Kastilje od 1497. godine. Madrid zbog toga tvrdi da nije riječ o kolonijalnim posjedima, već o sastavnim djelovima Španije, čiji su stanovnici španski i evropski građani. Ni Seuta ni Melilja ne nalaze se na spisku nesamoupravnih teritorija Ujedinjenih nacija.

Za Maroko, međutim, riječ je o posljednjim ostacima evropskog kolonijalnog prisustva na njegovoj obali.

Migranti kao sredstvo pritiska

Najnovije teritorijalne poruke ne mogu se odvojiti od migrantskog talasa koji je 30. jula pogodio Seutu. Prema podacima španskih vlasti, najmanje 72.000 ljudi prešlo je granicu iz Maroka, uglavnom pješke ili plivajući, dok je u pokušaju prelaska poginulo najmanje 96 migranata.

Većina je u međuvremenu vraćena, ali je krajem avgusta u Seuti i dalje bilo između 5.000 i 8.000 ljudi, zbog čega je Madrid zatražio pomoć Fronteksa. Rojters

Marokanske vlasti odbacile su optužbe da su organizovale masovni prelazak, a Sančezova vlada odgovornost je pripisala krijumčarskim mrežama i dezinformacijama na društvenim mrežama. Ipak, snimci hiljada ljudi koji su prelazili granicu pred marokanskim snagama bezbjednosti oživjeli su sumnje da je Rabat najmanje privremeno ublažio kontrolu kako bi izvršio pritisak na Madrid.

Sličan mehanizam već je viđen 2021. godine, kada je više od 8.000 migranata pušteno prema Seuti usred diplomatskog spora zbog odluke Španije da dozvoli liječenje lidera Fronta Polisario Brahima Galija.

Politikolog Kiril Semjonov smatra da Maroko neće pokušati da vojnom silom zauzme sporne gradove, ali da ih može koristiti za stalno stvaranje političkih i bezbjednosnih kriza.

„Niko neće pokušati da zauzme ove teritorije kao što se dogodilo sa Argentinom i Foklandskim ostrvima. Ali njihovo korišćenje kroz različite provokacije radi podizanja tenzija sasvim je moguće”, ocijenio je Semjonov.

Pritisak najviše pogađa Pedra Sančeza, čija je vlada suočena sa istragama i korupcijskim aferama koje obuhvataju pojedine funkcionere Socijalističke partije i članove njegove porodice. Sam Sančez nije optužen i tvrdi da je riječ o političkoj kampanji, ali njegova stranka zaostaje u istraživanjima javnog mnjenja. Rojters

Lider opozicione Narodne partije Alberto Nunjez Feiho optužio ga je da se „više ponaša kao podanik Maroka nego kao predsjednik španske vlade”.

Madrid je, međutim, u nezavidnom položaju. Maroko mu je neophodan kao partner u kontroli migracija, borbi protiv trgovine drogom, bezbjednosti i trgovini. Otvoreni sukob sa Rabatom zato bi Španiji donio neposredne posljedice, što marokanskim vlastima omogućava da pitanje Seute i Melilje održavaju živim bez formalnog prekida saradnje.

Jedan od mogućih razloga za novi pritisak jeste Sančezovo približavanje Alžiru, glavnom regionalnom protivniku Maroka i savezniku Fronta Polisario. Španski premijer je 20. jula posjetio Alžir i najavio obnovu političkih konsultacija poslije četiri godine zategnutih odnosa.

Madrid je 2022. podržao marokanski plan autonomije Zapadne Sahare kao „najozbiljniju, najrealniju i najvjerodostojniju” osnovu za rješenje spora. To nije bilo formalno priznanje marokanskog suvereniteta, ali je predstavljalo veliki diplomatski zaokret u korist Rabata i izazvalo oštru reakciju Alžira.

Signal iz Vašingtona

Najveću zabrinutost u Madridu izazvala je formulacija u izvještaju Odbora za budžet Predstavničkog doma američkog Kongresa, koji prati zakon o finansiranju nacionalne bezbjednosti i Stejt departmenta za 2027. godinu.

U dokumentu se navodi da se „gradovi Seuta i Melilja, kojima upravlja Španija, nalaze na marokanskoj teritoriji i da su predmet dugogodišnjih pretenzija Maroka”. Odbor je podržao i diplomatske razgovore Rabata i Madrida o „budućem statusu” dva grada.

Istim dokumentom predviđeno je najmanje 20 miliona dolara za marokanske bezbjednosne programe i još toliko za vojno finansiranje.

Ta formulacija nema snagu zakona, ne mijenja granice i ne znači da su Sjedinjene Države priznale marokanski suverenitet nad Seutom i Meliljom. Zvanična američka politika i dalje ih tretira kao djelove Španije. Ipak, prvi put je jedno tijelo Kongresa pitanje suvereniteta formulisalo na način koji izrazito ide u prilog Rabatu. Brussels Signal

Poruka je utoliko značajnija što su odnosi Sančeza i Trampa na najnižem nivou. Španija je jedina članica NATO-a koja nije prihvatila novi cilj izdvajanja pet odsto BDP-a za odbranu. Madrid je odbio i da dozvoli korišćenje baza Rota i Moron za američke udare na Iran, dok je Sančezova vlada jedan od najglasnijih evropskih kritičara izraelske politike prema Palestincima.

Istovremeno, odnosi Vašingtona i Rabata ušli su u ono što marokanski analitičari nazivaju „zlatnim dobom”. Maroko je postao prva afrička država koja se pridružila Trampovom Savjetu za mir, dok je auto-put Tiznit–Dahla, vrijedan oko milijardu dolara i dug 1.055 kilometara, ponio ime američkog predsjednika.

Tramp je još tokom prvog mandata priznao marokanske pretenzije na Zapadnu Saharu, u zamjenu za normalizaciju odnosa Maroka i Izraela. Zbog toga pojedini analitičari smatraju da bliskost sa Vašingtonom ohrabruje Rabat da postepeno podiže pitanje Seute i Melilje. Dokaz da je Bijela kuća organizovala migrantsku krizu, međutim, nije predstavljen. Gardijan

Izrael otvorio kolonijalno pitanje

U spor se uključio i izraelski ambasador pri Ujedinjenim nacijama Dani Danon, koji je optužio Španiju da Izraelu drži lekcije o međunarodnom pravu i teritorijama, dok istovremeno zadržava „kolonijalne enklave u Africi”.

Njegova izjava u Madridu je protumačena kao pokušaj da se Sančezovoj vladi uzvrati zbog priznanja Palestine, zahtjeva za okončanje izraelskih operacija i sankcija uvedenih zbog rata u Gazi. Ynet

Lider Ujedinjene ljevice Antonio Mailo otišao je korak dalje, tvrdeći da „savez SAD, Izraela i Maroka” ima za cilj destabilizaciju španske vlade. Za sada, ipak, nema dokaza o koordinisanoj operaciji tri države. Postoji, međutim, jasno podudaranje njihovih interesa: Rabat želi da internacionalizuje pitanje Seute i Melilje, Izrael da oslabi svog najglasnijeg evropskog kritičara, a Trampova administracija da politički pritisne vladu koja joj se suprotstavila u NATO-u, Gazi i ratu protiv Irana.

Kriza je istovremeno pokazala nedostatak evropskog jedinstva. Italija je na mjesec dana ponovo uvela kontrole za državljane zemalja izvan EU koji dolaze iz Španije vazdušnim i pomorskim putem. Mjera nije pogodila španske i druge građane EU, ali je predstavljala jasan politički udarac Madridu u trenutku kada je očekivao evropsku solidarnost. Rojters

Zato neposredna podjela Španije nije realan scenario. Madrid ima pravnu, političku i vojnu kontrolu nad Seutom i Meliljom, a njihov status ne može promijeniti ni izjava marokanskog ministra ni neobavezujući izvještaj američkog kongresnog odbora.

Stvarna opasnost za Španiju leži u nečem drugom: u mogućnosti da Maroko migracije, trgovinu i bezbjednosnu saradnju pretvori u trajne poluge pritiska, dok Vašington i Izrael pitanje spornih gradova koriste u sopstvenom političkom obračunu sa Sančezom. Seuta i Melilja tako ne postaju neposredan ratni cilj, već sredstvo za slabljenje španske vlade i ispitivanje granica evropske solidarnosti.