BERLIN – Septembarski izbori u tri njemačke savezne pokrajine mogli bi da označe prekretnicu u političkoj istoriji zemlje. Alternativa za Njemačku (AfD) na pragu je ubjedljive pobjede u dvije istočne države, dok tradicionalne stranke prvi put otvoreno razmatraju kako da zadrže vlast u situaciji u kojoj bi zajedno mogle da osvoje manje glasova od političke snage s kojom kategorički odbijaju svaku saradnju.

Najprije će 6. septembra biti održani izbori za Landtag Saksonije-Anhalta, dok će 20. septembra birači izaći na glasanje u Meklenburgu–Zapadnoj Pomeraniji i Berlinu, gdje se bira novi sastav Predstavničkog doma.

Najveća pažnja usmjerena je na Saksoniju-Anhalt, u kojoj AfD ima realnu mogućnost ne samo da osvoji prvo mjesto već, u zavisnosti od toga koliko će stranaka preći cenzus, i da se približi većini mandata u pokrajinskom parlamentu.

Prednost koju je teško osporiti

Prema posljednjem presjeku istraživanja javnog mnjenja, AfD u Saksoniji-Anhaltu ima između 40 i 43 odsto podrške. CDU kancelara Fridriha Merca dobija od 22 do 23 procenta, dok se SPD kreće između sedam i devet odsto.

To znači da je AfD, u odnosu na izbore 2021. godine, praktično udvostručila podršku, dok je CDU izgubio veliki dio biračkog tijela. Posebno težak udarac mogao bi da pretrpi SPD, koji se u pojedinim istraživanjima opasno približio cenzusu od pet odsto.

Sličan raspored snaga bilježi se u Meklenburgu–Zapadnoj Pomeraniji. AfD vodi sa 36 odsto, ispred SPD-a premijerke Manuele Švezig, koji ima 29 procenata. CDU je tek na deset odsto, dok Ljevica dobija 11, a Zeleni pet procenata.

Berlin, međutim, nudi znatno složeniju sliku. Najnovija anketa Forse stavlja Ljevicu na prvo mjesto sa 22 odsto, dok CDU i AfD dijele drugu poziciju sa po 18 procenata. Istraživanje INSA, objavljeno nešto ranije, davalo je blagu prednost CDU-u sa 20 odsto, ispred Ljevice sa 19 i AfD-a sa 17 procenata. SPD, stranka koja je decenijama oblikovala politički život njemačke prijestonice, pao je na svega 12 do 15 odsto.

Uspon AfD-a više nije ograničen samo na istok zemlje. Prema posljednjem „Politbarometru”, stranka je i na saveznom nivou izbila na prvo mjesto sa 27 odsto, ispred bloka CDU–CSU sa 22 procenta, što izborima u istočnim pokrajinama daje daleko širi politički značaj. Rojters navodi da rukovodstvo AfD-a pobjedu u Saksoniji-Anhaltu vidi kao prvi korak ka preuzimanju vlasti i na saveznom nivou.

„Zaštitni zid” pred najtežim ispitom

Snažan izborni rezultat, ipak, ne garantuje AfD-u ulazak u vlast. Sve tradicionalne njemačke stranke do sada su odbijale saradnju s njom, oslanjajući se na politički princip poznat kao „brandmauer” – zaštitni zid koji bi trebalo da spriječi AfD da postane dio bilo koje vladajuće većine.

Merc je uoči izbora ponovio da je koalicija CDU-a i AfD-a „apsolutno nemoguća”. Kao jedan od glavnih razloga naveo je veze pojedinih predstavnika AfD-a s Moskvom i njihove česte posjete Ambasadi Rusije u Berlinu.

Kancelar je AfD optužio i da želi da „uništi” CDU i promijeni postojeći politički sistem, kao i da svojim zahtjevima za napuštanje evrozone, šengenskog prostora i zajedničkog evropskog tržišta ugrožava unutrašnju i spoljnu bezbjednost Njemačke. Ipak, Merc nije ponudio jasan odgovor na pitanje kako će u Saksoniji-Anhaltu biti formirana vlada ukoliko AfD osvoji više od 40 odsto glasova.

Problem za CDU dodatno usložnjava činjenica da rukovodstvo stranke isključuje i koaliciju s Ljevicom. Ukoliko male stranke ostanu ispod cenzusa, matematički prostor za vladu bez AfD-a biće veoma sužen. Mercovi demohrišćani mogli bi da se nađu pred izborom između rušenja „zaštitnog zida” prema AfD-u i saradnje s Ljevicom, nasljednicom partije koja je vladala nekadašnjom DDR.

AfD više ne želi samo protestne glasove

Kandidat AfD-a za premijera Saksonije-Anhalta Ulrih Zigmund otvoreno poručuje da njegova stranka ne izlazi na izbore da bi ostala u opoziciji. Kopredsjednica AfD-a Alis Vajdel najavila je da će stranka formirati vladu i izrazila uvjerenje da može da osvoji dovoljno mandata da upravlja i bez koalicionih partnera.

Kampanja AfD-a zasnovana je na oštroj kritici migracione politike, zahtjevima za većim brojem deportacija, protivljenju politici Berlina prema Rusiji i ukazivanju na ekonomske probleme istočnih pokrajina. Stranka tvrdi da bi pobjeda predstavljala „demokratski mandat naroda” koji politički protivnici ne bi smjeli da ignorišu.

Aktuelni premijer Saksonije-Anhalta Sven Šulce iz CDU-a pokušava da kampanju vrati na pitanja ekonomije, očuvanja radnih mjesta i investicija. On upozorava da bi dolazak AfD-a na vlast mogao da naruši investicionu klimu i odvrati kompanije od ulaganja u pokrajinu.

SPD i Zeleni, s druge strane, pobjedu AfD-a predstavljaju kao prijetnju demokratskim institucijama i federalnom poretku. Istovremeno optužuju Merca da je preuzimanjem oštrije retorike o migraciji pomogao da stavovi AfD-a uđu u glavni politički tok.

Savez Vagenknehtove pred nestankom iz parlamenata

Dok AfD jača, Savez Sare Vagenkneht nalazi se pred borbom za politički opstanak. Stranka u sva tri regiona ima između tri i četiri odsto podrške, zbog čega bi mogla da ostane ispod izbornog praga.

Samo dvije godine ranije Savez je ostvario značajne rezultate u Saksoniji, Tiringiji i Brandenburgu, postavši važan činilac u formiranju pokrajinskih vlada. Na saveznim izborima 2025. godine, međutim, nije uspio da uđe u Bundestag.

Sara Vagenkneht se krajem prošle godine povukla s mjesta kopredsjednice, a vođenje stranke preuzeli su Amira Mohamed Ali i Fabio de Mazi. Iako je Vagenknehtova predvidjela težak poraz Mercovog CDU-a u Saksoniji-Anhaltu, njena stranka bi mogla da ostane bez predstavnika upravo u trenutku kada politička scena istočne Njemačke doživljava najveće promjene od ujedinjenja zemlje.

Istok i zapad ponovo politički udaljeni

Uspon AfD-a ne objašnjava se samo dnevnopolitičkim temama. Više od tri i po decenije poslije ujedinjenja, razlike između bivše DDR i zapadnih pokrajina i dalje su vidljive u životnom standardu, visini primanja, demografskim kretanjima i povjerenju u državne institucije.

Prema prošlogodišnjem istraživanju JuGova, 43 odsto stanovnika nekadašnje Istočne Njemačke smatra da između istočnih i zapadnih Njemaca postoji više razlika nego sličnosti. Godine 2019. takav stav imalo je 34 odsto ispitanika.

AfD je dio kampanje izgradila i na osjećanju da su istočni Njemci poslije ujedinjenja ostali građani drugog reda. Retoriku nostalgije za pojedinim aspektima života u DDR, koja je nekada bila gotovo isključivo vezana za krajnju ljevicu, sada sve uspješnije koristi desnica.

Njemački politikolog Aleksander Rar smatra da glavna intriga izbora nije pitanje da li će AfD osvojiti prvo mjesto, već da li će tradicionalne stranke uopšte moći da sastave vlade bez nje.

On ukazuje da je biračima teško objasniti kako bi konzervativni CDU mogao da dijeli vlast s „postkomunističkom” Ljevicom, dok istovremeno odbija stranku koja je dobila najviše glasova. Prema njegovoj ocjeni, novi uspjesi AfD-a mogli bi da ožive i inicijative za zabranu te stranke.

Rar primjećuje i da se politička retorika promijenila: optužbe na račun AfD-a zbog njenih desničarskih stavova sve češće ustupaju mjesto tvrdnjama da je stranka „saveznik Moskve” i protivnik njemačke politike prema Ukrajini.

Pritisak na Merca

Zamjenik direktora Centra za germanistiku Instituta za Evropu Ruske akademije nauka Aleksander Kamkin ocjenjuje da istraživanja pokazuju duboku krizu tradicionalnih njemačkih „narodnih stranaka”.

Prema njegovim riječima, rast cijena, pad životnog standarda, posljedice migracione politike i nezadovoljstvo odlukama savezne vlade najsnažnije se ispoljavaju upravo na istoku zemlje.

„Birači razumiju da korijeni tih problema nisu u pokrajinskim vladama, već u saveznoj politici. Glasanje na istoku zato je pokušaj da se izrazi nezadovoljstvo stanjem u čitavoj Njemačkoj”, ocjenjuje Kamkin.

Po njegovom mišljenju, ključno pitanje biće ponašanje lokalnog ogranka CDU-a u Saksoniji-Anhaltu. Ukoliko AfD osvoji oko 42 odsto glasova, pritisak na demohrišćane da bar djelimično sarađuju s pobjednikom mogao bi da postane ogroman.

Čak i pokušaj lokalnog CDU-a da sruši „zaštitni zid” predstavljao bi težak udarac Mercovom autoritetu, pošto je zabrana saradnje sa AfD-om jedan od temeljnih principa njegove politike.

Sami pokrajinski izbori ne mogu neposredno da promijene odnos snaga u Bundestagu niti politiku savezne vlade. Tri regiona imaju ukupno oko 7,4 miliona stanovnika, manje od desetine njemačke populacije. Ipak, njihov politički uticaj mogao bi da bude daleko veći od broja birača koji u njima žive.

Ubjedljiva pobjeda AfD-a, uz težak poraz CDU-a i SPD-a, otvorila bi pitanje odgovornosti rukovodstava vladajućih stranaka. Rar smatra da bi, ukoliko se političkom udaru pridruže rast cijena energije i pogoršanje socijalne situacije, Njemačka već 2027. godine mogla da se suoči s prijevremenim saveznim izborima.

Kamkin ne očekuje Mercovu brzu ostavku, ali smatra da će porazi na istoku dodatno oslabiti njegov položaj u CDU-u. Partijski vrh bi, prema njegovoj ocjeni, mogao da procijeni da je manje rizično da Merc ostane kancelar do kraja mandata nego da se otvara borba za novog lidera koja bi dodatno ojačala opoziciju.

Zbog toga septembarski izbori nisu samo borba za vlast u tri pokrajine. Oni su test izdržljivosti čitavog njemačkog političkog modela: da li je moguće trajno držati izvan vlasti stranku koja u velikim djelovima zemlje osvaja više od 40 odsto glasova – i koliku će cijenu za to platiti Fridrih Merc i tradicionalne njemačke partije.