ANKARA – Samit NATO-a u turskoj prijestonici počeo je nastojanjem domaćina i rukovodstva Alijanse da prikažu jedinstvo, ali su poruke američkog predsjednika Donalda Trampa već na njegovom početku ogolile duboke razlike između Vašingtona i evropskih saveznika.

Tramp je po dolasku u Ankaru ponovo otvorio pitanje američke kontrole nad Grenlandom, ističući strateški značaj tog arktičkog ostrva, a budućnost američkog vojnog prisustva u Evropi doveo je u vezu sa sporom sa Danskom. Time je, uoči razgovora o budućnosti transatlantske bezbjednosti, dodatno pojačao neizvjesnost među evropskim članicama Alijanse.

Dok je američki predsjednik ponovo stavljao saveznike pred svršen čin, generalni sekretar NATO-a Mark Rute pokušao je da ublaži značaj Trampovih prijetnji i uvjeri evropske prijestonice da Vašington ne namjerava da napusti Alijansu.

„On je potpuno posvećen. Sjedinjene Države su potpuno posvećene NATO-u, ali postoji i očekivanje”, rekao je Rute, odgovarajući na pitanje da li ozbiljno shvata mogućnost povlačenja američkih snaga iz Evrope.

Rute je objasnio da Tramp od Evropljana i Kanađana očekuje da povećaju izdvajanja i postepeno izjednače svoj finansijski doprinos odbrani sa Sjedinjenim Državama.

„Postoji očekivanje da će Evropljani i Kanađani uskladiti svoju potrošnju sa Sjedinjenim Državama, što smatram potpuno pravednim”, naveo je generalni sekretar NATO-a.

Njegov nastup imao je dvostruku ulogu – da umiri zabrinute saveznike, ali i da Trampu pripiše zasluge za ubrzano povećavanje vojnih budžeta evropskih država.

„Dobra vijest je da je to danas velika pobjeda. To je poraz za Putina i pobjeda za predsjednika Trampa, jer Evropljani i Kanađani upravo to rade”, poručio je Rute.

Obrazlažući zašto je Alijansa važna i za sam Vašington, Rute je ocijenio da odbrana Sjedinjenih Država ne počinje isključivo na američkim obalama. Prema njegovim riječima, Americi su potrebni bezbjedan Atlantik, stabilna Evropa i zaštićen Arktik, između ostalog i radi sprečavanja približavanja ruskih nuklearnih podmornica američkoj teritoriji.

Iza Ruteovih uvjeravanja, međutim, ostaje činjenica da se odnos snaga unutar NATO-a ubrzano mijenja. Vašington od saveznika više ne traži samo simbolično povećavanje izdataka, već preuzimanje znatno većeg dijela finansijskog i vojnog tereta odbrane Evrope.

Članice NATO-a su na samitu u Hagu 2025. godine prihvatile obavezu da do 2035. za odbranu i širi sektor bezbjednosti izdvajaju ukupno pet odsto bruto domaćeg proizvoda. Najmanje 3,5 odsto namijenjeno je osnovnim vojnim potrebama, dok se preostalih do 1,5 odsto odnosi na zaštitu kritične infrastrukture, sajber-bezbjednost, civilnu otpornost i razvoj vojne industrije.

Tramp, koji godinama optužuje evropske saveznike da se oslanjaju na američku vojnu moć bez odgovarajućeg finansijskog doprinosa, u Ankari je ponovio da Sjedinjene Države nesrazmjerno plaćaju za zajedničku odbranu.

„Mi plaćamo nesrazmjerno. Bilo je vremena kada smo plaćali sto odsto, dok mnoge zemlje nisu plaćale ništa”, rekao je Tramp.

Samit u Ankari zato se ne održava samo u znaku razgovora o Rusiji, Ukrajini, Iranu i novim vojnim projektima. U njegovoj osnovi nalazi se znatno osjetljivije pitanje – koliko je transatlantsko savezništvo politički održivo u trenutku kada Vašington smanjuje tradicionalnu ulogu u odbrani Evrope, a od saveznika zahtijeva veću lojalnost, više novca i veći vojni angažman.

Ruteove poruke mogu privremeno da ublaže zabrinutost u evropskim prijestonicama, ali ne mogu da prikriju osnovnu protivrječnost samita: NATO pokušava da demonstrira jedinstvo u trenutku kada njegova najmoćnija članica sve otvorenije uslovljava sopstvenu posvećenost konkretnim političkim i finansijskim ustupcima saveznika.