Tribina pod nazivom „Jezik kao čuvar narodnog pamćenja“, zakazana za četvrtak, 6. novembar, u „Kući nobelovca Iva Andrića“ u Herceg Novom, na prvi pogled izgleda kulturno i akademski.

Najava je sterilna, govore magistar Dejan Miloradov, stručni saradnik u Odjeljenju za književnost i jezik Matice srpske u Novom Sadu, i sveštenik Gojko Perović, paroh u Podgorici.

Lijepo upakovano. Ukrasni ram, ćirilična slova, „jezik kao pamćenje naroda“.

A suština? Suština je da se kroz „kulturu“, „jezik“ i „mirni dijalog“ pokušava politički redizajn srpske teme u Crnoj Gori.

Ovo nije samo tribina. Ovo je model.

Ko govori, šta simbolizuje


Prvi govornik - Dejan Miloradov.

U javnim biografijama vodi se kao leksikolog, saradnik Matice srpske, bavi se jezikom i rečnicima. Zvanično — istraživač. Neformalno — fotograf „društveno angažovanih“ scena u Srbiji.

A šta taj angažman znači u praksi?

Podsjetimo, Miloradov potpisuje serije fotografija sa antivladinih protesta u Srbiji, koje se javno dijele na profilima sa imenima tipa „protestkrozobjektiv“, gdje su blokade, transparenti protiv vlasti i politički naboj predstavljeni kao „građanska borba“. A on nije slučajni prolaznik, nego dokumentarista tog narativa — čovjek koji ne snima folklor, nego protest kao ideološku scenu.

Drugi govornik - Gojko Perović.

Sveštenik. Bivši rektor Cetinjske bogoslovije. Danas predstavljan kao nešto što formalno ne postoji u okvirima SPC, ali medijski funkcioniše kao politička kategorija: „posebna struja“.

Perović se već godinama gura u ulogu tumača srpsko-crnogorskih odnosa, i to ne sa pozicije klasičnog stava Srpske pravoslavne crkve, nego iz ugla „balansiranja“, „smirivanja“, „razumijevanja specifičnosti Crne Gore“. U prevodu - ja ću vam objasniti šta zapravo znači biti Srbin u Crnoj Gori ali bez viška Srpstva.

Kad ta dva profila staneš jedno uz drugo, dobiješ vrlo jasnu sliku:


  •  figuru iz Matice srpske, institucije s ogromnim moralnim kapitalom u srpskom narodu,

  • i figuru iz Crne Gore koja se već godinama prodaje kao „prihvatljivo lice srpstva“ za one kojima smeta srpstvo.


Ako neko misli da je ova najavljena tribina spontana i ako ne misli da je u pitanju dizajn, on je ili naivan ili retardiran.

Zašto baš ovaj par na bini


Sve je pažljivo sklopljeno i osmišljeno. S jedne strane dovodiš čovjeka iz Matice srpske — Matica nije bilo koja ustanova. To je institucija koja u srpskoj kulturi ima status temelja, institucija čija riječ obično znači legitimitet. Ako neko iz Matice nešto kaže o jeziku, to odmah zvuči kao „zvanično stanovište srpske intelektualne elite“.

S druge strane staviš Gojka Perovića kao domaćeg prevodioca tog narativa. Perović se u Crnoj Gori godinama gura upravo u tu ulogu, da on, a ne neko drugi, bude filter kroz koji prolazi sve što je srpsko. jednom riječju, politički prevodilac za sve i svašta. Crkveni čovjek, ali i crnogorskih medija brend. Crnogorac, moderan sveštenik SPC. zbori srpski jezik, ali ne baš onako kako bi u Beogradu pričali.

Upravo to je ključ, da sve što nosi oznaku „srpsko“ u Crnoj Gori više ne stiže direktno, čisto, nerazvodnjeno, nego obavezno kroz korektor – kroz ljude kakvima je Perović dao stilski šablon.

Na sceni tako dobijamo formulu - Matica srpska + Gojko Perović = srpstvo „ono koje se može pustiti u opticaj u Crnoj Gori, jer nije opasno i nije previše srpsko“.

Od nacionalnog pitanja do „kulturne radionice“


Kako se ovo prodaje javnosti? Klasično, nikad frontalno. Neće ti reći „promijenićemo vam identitet“, to je grubo, to prolazi samo u istorijskim udžbenicima. Današnji model je finiji, uzmeš tvrde teme (jezik, pamćenje, istoriju Srba u Crnoj Gori) i pretvoriš ih u „kulturni razgovor“. Tribinu. Panel. Kafu sa intelektualcima.

I onda odjednom pitanje srpskog jezika nije pitanje državno-nacionalnog preživljavanja nego „etnolingvističko nasljeđe regiona“, „zapisi pamćenja“, „lokalne posebnosti“. Sve što je bilo jasno postaje mutno. Sve što je bilo crno-na-bijelo postaje u sivim tonovima.

To je cilj.

Ovdje konkretno - „Jezik kao čuvar narodnog pamćenja“, zvuči kao čisto srpsko pitanje, zar ne? Ali kad krene priča — ko je narod? Koje pamćenje? Ko piše pamćenje? Ko ima pravo da tumači „naš“ jezik? I odjednom se ispostavi da „naš“ više ne znači ono što misliš da znači.

Da li je Matica srpska uvučena u priču kao alibi


Ovo je najopasniji detalj.

Kad nekog poput Miloradova predstaviš samo kao „stručnog saradnika Matice srpske“, time na sam start odričeš javnosti pravo da čuje kompletnu sliku ko je taj čovjek, šta radi, šta snima, kakve protestne i političke kodove nosi njegov rad.

Jer ako je „Matica srpska“, onda je sve bezbjedno, kulturno, autoritativno. Isto kao što ako je „sveštenik“, onda je sve moralno. To je veoma namjerno korišćenje institucionalnih titula da se u startu neutrališu sve kasnije sumnje. Dakle, nisu oni politički akteri, ne, ne - nego stručnjak i sveštenik, koji samo „pričaju o jeziku“.

Oprostite, ali ovo neće biti razgovor o gramatici, nego o tome ko će u Crnoj Gori imati pravo da definiše šta je „srpsko“. Ko ima licencu. Ko je priznat kao tumač, a ko je proglašen za „ekstremnog“, „retrogradnog“, „suviše nacionalnog“.

I kad Matica srpska svojim imenom (čak i indirektno, preko zaposlenih) uđe u takvu konstrukciju, ona se ne svodi na kulturu, već se koristi kao pečat da bi jedna određena verzija „dozvoljenog srpstva“ bila gurnuta kao jedina civilizovana.

Kontrolisano srpstvo u Crnoj Gori


Ovo je suština stvari i zato je važno da bude jasno, precizno, bez zaobilaženja. Nije poenta da se Srpska pravoslavna crkva istisne iz Crne Gore, niti da se Matica srpska proglasi nepoželjnom. Poenta je mnogo lukavija - da se u Crnoj Gori ostavi nešto što liči na SPC, ali je „umjereno“, „prihvatljivo“, „lokalno prilagođeno“. I da se ostavi nešto što liči na Maticu srpsku, ali bez one otvorene linije prema Beogradu i Novom Sadu i bez jasnog nacionalnog stava. Drugim riječima, da ti se ne zabrani da budeš Srbin, nego da ti se prepakuje šta znači biti Srbin.

Ovo što ćemo gledati kroz jednu tribinu nije sitnica, nego laboratorija. Preko duhovnika koji je medijski polirao imidž „fleksibilni sveštenik“, i preko službenika nacionalne kulturne institucije koji se pojavljuje i kao hroničar blokada u Srbiji, šalje se signal da će se od sada i srpski jezik, srpsko pamćenje i srpski identitet morati da prođu kroz nove tumače i njihove filtere do kontrolisane verzije.

Zašto je važno da se ovo kaže naglas


Zato što se koristi momenat u kojem se kultura koristi kao pokriće za političko uticanje. Kad god vam se pojave ovakvi i kažu da se samo „priča o jeziku“, pitajte ih - za koga, u čije ime i zašto sad pričaju?

Ovaj događaj nije ni naivan ni slučajan. On je kristalno jasna demonstracija pokušaja da se i Matica srpska i Crkva stave u narativ u kojem srpsko u Crnoj Gori ostaje dozvoljeno — ali isključivo pod uslovom da ga interpretiraju ljudi koji će ga ublažiti, razvodniti, i na kraju prepisati.

A to nije, niti može biti tribina, nego otvorena operacija na živom tkivu.