Na današnji dan, 26. novembra 1918. godine, održana je druga, redovna sjednica Podgoričke skupštine, na kojoj su donijete ključne odluke o budućnosti Crne Gore.
Ova istorijska skupština usvojila je odluke o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji, detronizaciji kralja Nikole I Petrovića Njegoša i dinastije Petrovića, te ujedinjenju u zajedničku državu pod dinastijom Karađorđevića.
Ključne odluke i značaj
Sjednica Podgoričke skupštine bila je prekretnica u istoriji Crne Gore i Srbije. Donijete su četiri ključne odluke:
- Detronizacija kralja Nikole I i dinastije Petrović Njegoš
Skupština je jednoglasno odlučila da se dinastija Petrović Njegoš ukloni s vlasti, čime je završena vladavina te dinastije.
- Prisajedinjenje Crne Gore Srbiji
Odlučeno je da se Crna Gora ujedini sa Srbijom u zajedničku državu pod dinastijom Karađorđevića, uz isticanje bratskog odnosa jednog naroda.
- Formiranje Izvršnog narodnog odbora
Izabran je odbor od pet članova koji će koordinisati proces ujedinjenja i preuzeti upravljanje dok se formalno spajanje ne završi.
- Obaveštavanje međunarodnih aktera
Odluke su upućene bivšem kralju Nikoli, vladi Kraljevine Srbije, savezničkim silama i svim neutralnim državama.
„Na osnovu istaknutog načela: samoodređenja naroda, koje je prihvatio i proklamovao kao uslov budućeg svjetskog mira apostol čovječanstva, predsjednik Sjedinjenih Sjevero-Američkih Država g. Vilson, a usvojile ga naše velike saveznice i prijateljice Engleska, Francuska i Italija; Velika Narodna Skupština Srpskoga Naroda u Crnoj Gori, izabrana slobodnom voljom narodnom i okupljena u Podgorici 11. novembra tekuće godine, da se u pitanju svoje zemlje opredijeli, izjavljuje:
1. Srpski Narod u Crnoj Gori jedne je krvi, jezika i težnje, jedne vjere i običaja s narodom koji živi u Srbiji i drugim srpskim krajevima; zajednička im je slavna prošlost kojom se oduševljavaju, zajednički ideali, zajednički narodni junaci, zajednička pitanja, zajedničko sve što jedan narod čini narodom.”
26. novembar, 1918. godine, Podgorica
Dva viđenja ujedinjenja
Pripreme za početak rada Podgoričke skupštine bile su obilježene snažnim sukobom mišljenja o načinu na koji bi Crna Gora i Srbija trebalo da se ujedine. Dok su jedni smatrali da ujedinjenje treba da bude bezuslovno i neposredno, drugi su se zalagali za oprezniji pristup, uz očuvanje crnogorskih državnih obelježja. Ove dvije suprotstavljene struje postale su poznate kao bjelaši i zelenaši, simbolizujući duboku političku podjelu koja će uticati na tok istorijskih događaja.
Bjelaši – Bezuslovno za ujedinjenje
Bjelaši su bili pristalice ideje bezuslovnog ujedinjenja Crne Gore i Srbije, smatrajući da je to jedini način da se osigura opstanak i napredak naroda. Zastupali su stav da Crna Gora treba da postane sastavni dio Kraljevine Srbije, bez postavljanja ikakvih uslova ili zadržavanja posebnih prava.
Zelenaši – Za ujedinjenje, ali uz uslove
Zelenaši su se zalagali za uslovno ujedinjenje, insistirajući na očuvanju određenih obelježja crnogorske državnosti. Smatrali su da ujedinjenje treba da podrazumjeva dogovor o ravnopravnom položaju Crne Gore u zajednici sa Srbijom, kako bi se očuvali tradicija i dostojanstvo crnogorskog naroda.
Atmosfera na skupštini
Poslanici su sa velikim entuzijazmom pozdravili odluke, što je kulminiralo ustajanjem i pjevanjem srpske himne „Bože pravde“.
Ova scena simbolizovala je snažnu želju za jedinstvom i ujedinjenjem svih srpskih zemalja u jednu državu.
Talas ujedinjenja nakon Prvog svetskog rata
Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori, poznatija kao Podgorička skupština, bila je dio šireg pokreta nacionalnih vijeća koja su se formirala krajem Prvog svjetskog rata širom Evrope. Srpski odbori i veća organizovana su i u Banatu, Bačkoj, Baranji, Sremu, Bosni i Hercegovini, Dalmaciji i Boki Kotorskoj, s ciljem ostvarivanja sna o ujedinjenju srpskog naroda u jednu državu.
Održavanje Velike narodne skupštine srpskog naroda u Crnoj Gori bilo je omogućeno oslobođenjem Crne Gore od austrougarske okupacije. Akcija savezničkih trupa otvorila je prostor za slobodan izraz političke volje većine srpskog naroda u Crnoj Gori, predvođene malobrojnom intelektualnom elitom.
