U irskom gradu Čum, u okrugu Golvej, danas su zvanično počela iskopavanja masovne, neoznačene grobnice u kojoj je sahranjeno oko 800 beba – žrtava institucionalnog zanemarivanja u državnoj i crkvenoj ustanovi za majke i djecu kojom su upravljale katoličke časne sestre reda Bon Sekur.

Prema pisanju britanskog „Gardijana“, istražni tim od 18 stručnjaka iz Irske, Velike Britanije, SAD, Australije, Španije i Kolumbije – među kojima su forenzičari, arheolozi i antropolozi – počeo je dvogodišnju misiju ekshumacije i identifikacije posmrtnih ostataka djece preminule u periodu od 1925. do 1961. godine u Domu Svete Marije.

Grobnica, koja obuhvata oko 5.000 kvadratnih metara, nalazi se u neposrednom centru savremenog stambenog naselja, a dio beba je – kako se sumnja – sahranjen bez ikakve evidencije, čak i u improvizovanom prostoru napuštenog septičkog rezervoara.

Iskopavanja se vode po najvišim forenzičkim standardima, kao da je riječ o mjestu zločina. Tim koristi specijalnu opremu kako bi se izbjeglo dodatno oštećenje posmrtnih ostataka, a na licu mjesta funkcioniše i privremena laboratorija. Porodice žrtava su dostavile uzorke DNK, kako bi se povećale šanse za identifikaciju i dostojno ponovno sahranjivanje.

Radove vodi Danijel Maksvini, bivši izaslanik Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, koji je istakao da je cilj da se „svaka kost vrati porodici, svako dijete imenuje, i svakoj nepravdi oda priznanje“. No, kako je upozorio, posao je otežan usled složenosti terena – prisustva podzemnih voda, pomiješanih ostataka i blizine drugih istorijskih grobnica, uključujući one iz perioda Velike gladi u 19. vijeku.

Pokretač ovog procesa bila je lokalna istoričarka Ketrin Korles, koja je 2014. godine otkrila 796 umrlica djece iz Doma Svete Marije, čime je otvorila duboku nacionalnu debatu o zlostavljanjima u vjerskim institucijama, posebno nad djecom rođenom van braka.

„Laknulo mi je. Ovo je dan koji sam čekala godinama“, izjavila je Korles. „Ovo nije samo arheološki proces – ovo je ispravljanje istorijske nepravde.“

Ustanova Svete Marije, koju su vodile časne sestre uz odobrenje države, bila je mjesto u kojem su mlade neudate žene rađale djecu u atmosferi stida i društvene osude, suočene sa nebrigom, oskudicom i visokom smrtnošću. Irska država tada nije reagovala, a danas, više od šest decenija nakon zatvaranja doma 1961. godine, pokušava da se suoči sa tim nasleđem, koje je nazvano „mrljom na savesti nacije“.

Grobnica je bila zaboravljena do Korlesinog otkrića, a prostor ustanove pretvoren je u stambenu zonu. Sada, napokon, posmrtni ostaci beba imaju priliku da budu priznati, identifikovani i sahranjeni s poštovanjem koje su im uskraćene u životu i smrti.