MOSKVA – Ruski sistem nuklearne komandne kontrole poznat kao „Perimetar“, koji je na Zapadu decenijama dobijao dramatičan naziv „Mrtva ruka“, ponovo je dospio u središte pažnje evropskih medija, u trenutku pojačanih nuklearnih tenzija između Moskve i NATO-a.

U pojedinim zapadnim publikacijama posljednjih nedjelja ponovo se otvara pitanje da li Rusija modernizuje infrastrukturu povezanu sa sistemom čiji je osnovni zadatak da obezbijedi mogućnost uzvratnog nuklearnog udara čak i u scenariju u kojem bi rukovodstvo zemlje i glavni komandni centri bili uništeni u prvom napadu.

Međutim, ruski vojni stručnjaci odbacuju tezu da je riječ o oživljavanju sistema, tvrdeći da „Perimetar“ nikada nije ni prestao da postoji kao dio ruske strateške infrastrukture.

„Nikada nije prestao sa operacijama. Iz jednog jednostavnog razloga. Kada je Sovjetski Savez počeo da se raspada i kada su čitavi ogranci Oružanih snaga uništavani, nuklearni potencijal je čuvan, a raketne komponente različitih vidova oružanih snaga uključene su u Strateške raketne snage“, navodi ruski vojni istoričar Jurij Knutov.

Posljednja linija nuklearnog odvraćanja

„Perimetar“ je razvijen u Sovjetskom Savezu u vrijeme Hladnog rata, kada je jedna od najvećih briga Moskve bila mogućnost takozvanog obezglavljujućeg nuklearnog udara – napada kojim bi protivnik pokušao da uništi političko i vojno rukovodstvo prije nego što ono stigne da izda naređenje za odmazdu.

Prema dostupnim analizama sistema nuklearnog komandovanja, zamisao je bila da, ukoliko senzori registruju nuklearne eksplozije, a istovremeno prestane komunikacija sa državnim vrhom, posebno obezbijeđeni komandni centar omogući prenos naređenja preostalim strateškim snagama za uzvratni udar. Stručna literatura i danas navodi da „Perimetar“ postoji u ruskom sistemu nuklearnog komandovanja, iako su njegova tačna konfiguracija i procedure strogo povjerljive.

To je važna razlika u odnosu na predstavu o potpuno samostalnoj „mašini sudnjeg dana“ koja bez ljudske odluke pokreće ruski nuklearni arsenal. U javno dostupnim stručnim opisima sistema i dalje se pominje ljudska posada u zaštićenom komandnom centru kao dio mehanizma za prenos naređenja.

„Ako bi neprijatelj iznenada pokrenuo razoružavajući nuklearni udar i značajan dio rukovodstva zemlje i ljudi koji donose odluke u Oružanim snagama bio ubijen, sistem bi obezbijedio izdavanje komande“, objašnjava Knutov.

U tom scenariju komandni signal trebalo bi da stigne do preživjelih elemenata ruske nuklearne trijade – interkontinentalnih raketa, strateških podmornica i bombardera.

Sistem nastao zbog straha od „obezglavljujućeg udara“

Razvoj „Perimetra“ vezuje se za sedamdesete i osamdesete godine prošlog vijeka, kada su Moskva i Vašington tražili način da garantuju sposobnost za odmazdu i poslije eventualnog prvog nuklearnog udara.

Suština sistema bila je upravo u tome da potencijalni protivnik nikada ne može biti siguran da bi uništavanjem sovjetskog rukovodstva i komandnih veza spriječio odgovor.

Zato je „Perimetar“, bez obzira na brojne legende koje ga prate, prije svega instrument nuklearnog odvraćanja: protivnik treba da zna da prvi udar ne može da eliminiše sposobnost druge strane da uzvrati.

Rusija u međuvremenu nastavlja sveobuhvatnu modernizaciju strateških nuklearnih snaga. U njenom arsenalu nalaze se sistemi „Jars“, hipersonični sistem „Avangard“, kao i nova teška interkontinentalna raketa „Sarmat“.

Prema procjenama stručnjaka za kontrolu naoružanja, Rusija i SAD i dalje raspolažu daleko najvećim nuklearnim arsenalima na svijetu. Obje države imaju nešto manje od 1.800 raspoređenih strateških bojevih glava, dok se ukupan ruski vojni nuklearni arsenal procjenjuje na oko 4.400 aktivnih bojevih glava.

Zašto se o „Mrtvoj ruci“ ponovo govori

Ruski vojni posmatrač Viktor Litovkin smatra da ponovno interesovanje evropskih medija za sistem nije slučajno i da priča o „Mrtvoj ruci“ služi za stvaranje slike o rastućoj ruskoj prijetnji.

„Narativ o 'Mrtvoj ruci' može biti provokativan sa strane Zapada. Oni pokušavaju da prikažu Rusiju kao agresivnu državu, demonizuju Rusiju i plaše zapadnu javnost. Na taj način pokušavaju da opravdaju povećanje vojnih izdataka, prije svega militarizaciju evropskih država“, ocjenjuje Litovkin.

Moskva je krajem septembra upozorila Alijansu na moguće nuklearne posljedice u slučaju pokušaja vojne izolacije ili napada na Kalinjingrad, dok je generalni sekretar NATO-a Mark Rute odgovorio da Alijansa ne vidi neposrednu prijetnju svojoj teritoriji i da ostaje pri stavu da je njena politika odbrambena.

Dodatnu neizvjesnost stvara činjenica da je Novi START, posljednji veliki sporazum koji je ograničavao američke i ruske strateške nuklearne arsenale, istekao 5. februara 2026. godine. Moskva je prethodno predložila da dvije strane još godinu dana dobrovoljno poštuju centralna ograničenja sporazuma, ali Vašington na taj prijedlog nije formalno odgovorio prije isteka ugovora.

Tako „Perimetar“ ponovo izlazi iz svijeta strogo povjerljivih vojnih sistema u javnu raspravu. Na Zapadu ga decenijama nazivaju „Mrtvom rukom“, „oružjem sudnjeg dana“ i „mašinom Armagedona“, dok je za Moskvu suština daleko jednostavnija – potencijalnom protivniku mora biti jasno da ne postoji prvi udar koji bi garantovao da odgovor neće uslijediti.

Upravo na toj neizvjesnosti počiva jedna od najmračnijih, ali i najstarijih logika nuklearnog odvraćanja – mogućnost garantovanog uzvratnog udara treba da spriječi da do prvog udara uopšte dođe.