BEOGRAD – Zagrebački profesor prava Aleksandar Maršavelski, koji je 31. oktobra javno priznao da se iza pseudonima „Prijatelj studenata” krije autor brojnih kolumni objavljivanih u listu „Danas”, mjesecima je srpskim studentima upućivao političke preporuke čiji je zajednički imenitelj bilo potiskivanje Kosova i Metohije iz nacionalne politike, preispitivanje značaja Vidovdana i Kosovske bitke, kao i zahtjev za temeljnu promjenu načina na koji srpsko društvo tumači sopstvenu istoriju. Njegovi tekstovi nisu bili ograničeni na kritiku vlasti Aleksandra Vučića, već su obuhvatali pitanja nacionalnog identiteta, teritorijalnog integriteta Srbije, istorijskog pamćenja, Jasenovca, ratova devedesetih i školskih udžbenika.

Pregled njegovih autorskih tekstova pokazuje kontinuitet političkih stavova koji se ne mogu svesti na pojedinačne ocjene ili usputne polemike. Maršavelski je studentima neposredno preporučivao da Kosovo i Metohiju ne postavljaju u središte političkog djelovanja, da izbjegavaju nacionalne simbole i istorijske datume koji bi mogli da budu prepreka njihovom političkom uspjehu i da preispitaju istorijsko obrazovanje koje su stekli u Srbiji. Sve to predstavljao je kao neophodan uslov političkog sazrijevanja i napuštanja nacionalizma, iako je u suštini riječ o njegovom političkom viđenju srpskog nacionalnog pitanja, koje je nastojao da prenese studentima.

Kosovo i Metohija kao pitanje koje treba ukloniti iz politike

U tekstu „Pobednici su na Slaviji, a ne na Kosovu”, objavljenom 23. maja 2026. godine, Maršavelski je kritikovao studentski Memorandum o Kosovu i Metohiji, predstavljen u Kragujevcu, i poručio da je otvaranje tog pitanja politička greška. „Kosovo je Pandorina kutija koju sada ne smete da otvarate”, napisao je, dodajući da je Kosovo „zbog brojnih istorijski pogrešnih poteza nažalost gubitnička tema”. U istom tekstu osporavao je političku opravdanost isticanja zastave sa kartom Kosova i Metohije i natpisom „Nema predaje”, smatrajući da takva simbolika šteti studentskom pokretu.

Ovdje se ne radi samo o preporuci kako voditi izbornu kampanju. Maršavelski je kao polazište svojih savjeta prihvatio stanovište da je Srbija izgubila Kosovo i Metohiju i da dalje insistiranje na tom pitanju predstavlja političko opterećenje. Takvim pristupom zanemario je ustavni poredak Srbije i međunarodnopravni okvir sadržan u Rezoluciji 1244 Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija, koja potvrđuje privrženost suverenitetu i teritorijalnom integritetu Savezne Republike Jugoslavije, čiji je pravni sljedbenik Srbija. Faktičke okolnosti na Kosovu i Metohiji nisu istovjetne pravnom statusu pokrajine, niti jednostrano proglašenje nezavisnosti predstavlja obavezu Srbije da se odrekne dijela svoje teritorije. Maršavelski je tu razliku potisnuo, pretvarajući sopstveni politički zaključak u savjet budućim nosiocima vlasti.

Njegov pristup posebno je problematičan zbog toga što legitimno zastupanje srpskih državnih interesa dovodi u vezu sa nacionalizmom od kojeg studenti treba da se distanciraju. Odbrana teritorijalnog integriteta, prava srpskog naroda i zaštita kulturne i vjerske baštine na Kosovu i Metohiji nisu nacionalističke pretenzije, već obaveze srpske države. Srbija na tom prostoru ima istorijske, pravne, kulturne i duhovne interese koji ne mogu biti poništeni procjenom jednog zagrebačkog profesora o političkoj isplativosti njihovog zastupanja.

Vidovdan sveden na Miloševićev govor

Maršavelski je nastojao da preoblikuje i odnos studenata prema Vidovdanu. U tekstu „Vidovdan nije vreme da se ide u Batajnicu”, objavljenom 22. juna 2025. godine, ovaj srpski vjerski i nacionalni datum tumačio je prvenstveno kroz političko nasljeđe Slobodana Miloševića i njegov govor na Gazimestanu 1989. godine. Vidovdan je dovodio u vezu sa procesima koji su prethodili raspadu Jugoslavije, nastojeći da studentima ukaže na opasnost od ponavljanja nacionalističkih obrazaca. U istom tekstu govorio je o zločinima nad albanskim civilima čiji su posmrtni ostaci pronađeni u Batajnici i pozivao na srpsko-albanski dijalog.

Maršavelski je na taj način značenje Vidovdana suzio na političke događaje s kraja dvadesetog vijeka, iako je riječ o prazniku koji u srpskom narodu ima viševjekovni vjerski, istorijski i kulturni značaj. Kosovsko predanje nastalo je mnogo prije Miloševića, oblikovalo je srpsku književnost, duhovnost, umjetnost i narodnu tradiciju i predstavlja jednu od osnovnih tačaka nacionalnog istorijskog pamćenja. Politička upotreba tog nasljeđa u pojedinim razdobljima ne može biti osnov za njegovu diskvalifikaciju. Izjednačavanje Vidovdana sa politikom devedesetih predstavlja istorijski redukcionizam kojim se jednom od najznačajnijih srpskih nacionalnih simbola oduzima njegov stvarni vremenski i kulturni kontekst.

Svoje stavove Maršavelski je ponovio u tekstu „Vidovdan istine, a ne mitova”, objavljenom 28. juna 2026. godine. Posebno je kritikovao studentsku humanitarnu akciju prikupljanja pomoći srpskoj djeci na Kosovu i Metohiji, ocijenivši da usmjeravanje pomoći isključivo srpskoj djeci može biti diskriminatorno ukoliko se Kosovo i Metohija smatraju dijelom Srbije. Ponovio je stanovište da je Srbija izgubila pokrajinu i studentima savjetovao da se umjesto kosovskim pitanjem bave izborima. Istovremeno je predložio da prilikom posjete Kosovu i Metohiji javnosti pokažu dokumenta koja su koristili prilikom prelaska administrativne linije, koju je nazvao granicom.

Ovakvim pristupom profesor je i humanitarnu pomoć srpskoj djeci stavio u funkciju svog političkog tumačenja statusa Kosova i Metohije. Pomaganje srpskoj djeci u sredinama u kojima srpsko stanovništvo živi u teškim bezbjednosnim, ekonomskim i institucionalnim okolnostima ne predstavlja diskriminaciju drugih nacionalnih zajednica. Humanitarne akcije mogu biti usmjerene prema konkretnim ugroženim grupama, a njihova opravdanost zavisi od potreba primalaca, ne od obaveze da svaka pojedinačna akcija obuhvati sve nacionalnosti. Maršavelski je tu razliku zanemario, koristeći jednu akciju solidarnosti kao povod za preispitivanje srpskog odnosa prema Kosovu i Metohiji.

U kolumni „Sledeće godine preskočite Vidovdan”, objavljenoj 4. jula 2026. godine, ponovo je kritikovao nacionalnu simboliku studentskih okupljanja i posebno se osvrnuo na položaj Univerziteta u Prištini sa privremenim sjedištem u Kosovskoj Mitrovici. Umjesto da u središte postavi današnju institucionalnu ugroženost srpskog visokog obrazovanja u pokrajini, težište je prebacio na položaj albanskog obrazovanja devedesetih godina. Istorijske nepravde prema albanskim studentima ne mogu biti opravdanje za potiskivanje prava srpskih studenata danas. Univerzitet u Kosovskoj Mitrovici predstavlja jednu od najvažnijih institucija opstanka srpskog naroda na Kosovu i Metohiji, a njegova zaštita neposredan je državni i nacionalni interes Srbije. Maršavelski je, međutim, studentima preporučio da sljedeće godine izbjegnu okupljanje na Vidovdan, čime je svoje istorijske ocjene pretočio u konkretan politički zahtjev.

Kosovska bitka potisnuta u korist Kozare

Posebno upečatljiv primjer Maršavelskijevog istorijskog pristupa predstavlja tekst „Bitka na Kozari je neuporedivo značajnija od Kosovske bitke”, objavljen 18. jula 2026. godine. Povodom godišnjice bitke na Kozari, zagrebački profesor uporedio je ovaj događaj iz Drugog svjetskog rata sa Kosovskom bitkom iz 1389. godine i zaključio da je Kozara istorijski i moralno neuporedivo značajnija. Kosovsko predanje posmatrao je prvenstveno kroz njegovu upotrebu u nacionalističkoj politici, dok je Kozaru predstavio kao primjer antifašističkog otpora i solidarnosti.

Riječ je o metodološki spornom poređenju dva događaja koja pripadaju različitim istorijskim razdobljima i imaju različito mjesto u srpskom nacionalnom pamćenju. Bitka na Kozari, masovno stradanje srpskog stanovništva Potkozarja i antifašistički otpor 1942. godine predstavljaju izuzetno važne djelove istorije srpskog naroda. Kosovska bitka, s druge strane, osim vojnog i političkog značaja, tokom više od šest vjekova izrasla je u jedan od temeljnih simbola srpske duhovne i kulturne tradicije. Njeno mjesto u nacionalnom identitetu ne može se mjeriti isključivo brojem učesnika, vojnim ishodom ili neposrednim političkim posljedicama. Poređenje Kozare i Kosova kao suprotstavljenih istorijskih vrijednosti stvara vještačku podjelu unutar srpskog istorijskog nasljeđa.

Kozara i Kosovo ne isključuju jedno drugo. Srpski narod ima pravo i obavezu da čuva sjećanje na srednjovjekovnu državnost, kosovske mučenike, antifašistički otpor, ustanke i stradanja u dvadesetom vijeku. Naučno istraživanje Kosovske bitke podrazumijeva razlikovanje istorijskih činjenica od kasnije nastalog predanja, ali ne i obavezu da se to predanje odbaci kao bezvrijedno ili politički štetno. Maršavelski je, međutim, sopstvenu ocjenu hijerarhije istorijskih događaja predstavio kao pouku koju srpski studenti treba da prihvate, zanemarujući složenost načina na koji narodi oblikuju i čuvaju kolektivno pamćenje.

Srpski udžbenici kao „propagandna mašinerija”

Napad na način na koji se u Srbiji predaje nacionalna istorija Maršavelski je jasno izložio u tekstu „Primer svim mladim ljudima kako da budu patriote, a ne nacionalisti”, objavljenom 7. juna 2026. godine. Studentima je poručio: „Ne verujte vašim školskim udžbenicima jer su oni deo propagandne mašinerije.” Nastavu nacionalne istorije doveo je u neposrednu vezu sa širenjem nacionalizma, tvrdeći da se kroz obrazovni sistem održavaju politički mitovi i pogrešna predstava o prošlosti.

Ovako izrečena ocjena predstavlja diskvalifikaciju srpskog obrazovnog sistema bez sistematski izložene analize udžbenika, nastavnih programa i konkretnih istorijskih netačnosti. Ozbiljna istoriografska kritika podrazumijeva rad sa izvorima, poređenje naučnih tumačenja i utvrđivanje činjeničnih propusta. Maršavelski je umjesto toga studentima ponudio opšti zaključak o nepouzdanosti nastave istorije koju su pohađali. Pritom je rasprave o četničkom pokretu, Milanu Nediću, Dimitriju Ljotiću i antifašističkom nasljeđu uklopio u širu tezu o nacionalističkom karakteru srpske istorijske svijesti.

Potreba za naučnim preispitivanjem pojedinih istorijskih tumačenja ne daje osnov za proglašavanje cjelokupnog sistema nacionalnog obrazovanja propagandnim. Srpska istoriografija nije jedinstven politički mehanizam, već naučna oblast u kojoj postoje različite škole, istraživanja, metodološki pristupi i tumačenja. Kritika konkretnih netačnosti u udžbenicima bila bi legitiman akademski doprinos. Poziv studentima da uopšteno ne vjeruju svojim udžbenicima predstavlja političku poruku, naročito kada je praćen preporukama za promjenu nacionalnog odnosa prema Kosovu, Vidovdanu i ratnoj prošlosti.

Jasenovac u programu promjene istorijskog obrazovanja

U kolumni „Bez promene Ustava neće biti pravde”, objavljenoj 10. oktobra 2026. godine, Maršavelski je predložio promjene ustavnog poretka, pravosuđa i sistema obrazovanja, posebno insistirajući na preispitivanju nastave nacionalne istorije. U tom kontekstu osporavao je i broj od 700.000 srpskih žrtava Jasenovca, koji je ocijenio kao preuveličan. Ovo pitanje nije postavio kao zasebnu naučnu raspravu o demografskim i istoriografskim procjenama, već kao dio šireg programa promjene načina na koji Srbija obrazuje nove generacije i tumači sopstvenu prošlost.

Jasenovac predstavlja jedno od najvećih stratišta srpskog naroda u dvadesetom vijeku i centralni dio ustaškog sistema koncentracionih logora Nezavisne Države Hrvatske. U njemu su masovno ubijani Srbi, Jevreji, Romi i protivnici ustaškog režima. Naučna istraživanja broja žrtava obuhvataju različite metodologije, poimenične popise i demografske procjene, a pitanje konačnog broja stradalih nije okončano. Spomen-područje Jasenovac objavilo je poimenični popis 83.145 žrtava, uz napomenu da nije konačan, dok Memorijalni muzej Holokausta u Vašingtonu ukazuje na ograničenja raspoložive dokumentacije i složenost procjena.

Razlikovanje poimenično utvrđenog broja žrtava, ukupnih procjena stradalih u jasenovačkom logorskom sistemu i broja žrtava na cjelokupnoj teritoriji Nezavisne Države Hrvatske neophodno je za svaku naučno utemeljenu analizu. Istoriografsko preispitivanje ranijih procjena nije samo po sebi nedopustivo, ali nijedan poimenični popis koji je označen kao nepotpun ne može se mehanički predstavljati kao konačan broj žrtava. Utvrđivanje razmjere stradanja mora ostati u nadležnosti istorijske i demografske nauke, uz poštovanje svih dostupnih izvora i svjedočanstava.

Maršavelski je pitanje broja žrtava uključio u politički zahtjev za izmjenu nacionalnog obrazovanja, čime je otvorio i problem odnosa istoriografije i ideoloških programa. Srpski narod ima obavezu da njeguje kulturu sjećanja na žrtve genocida u NDH, da podržava naučna istraživanja i da se suprotstavlja svakom obliku poricanja ili relativizacije zločina. Istovremeno, kultura sjećanja mora počivati na istorijski provjerljivim činjenicama. Težina i karakter ustaških zločina ne zavise od političkih polemika o pojedinačnim brojčanim procjenama, niti se istina o Jasenovcu može utvrđivati kroz savjete o izbornoj strategiji studentskog pokreta.

Ratovi devedesetih i jednostrano tumačenje srpske odgovornosti

Maršavelski je u tekstu od 10. oktobra 2026. godine, kao i u ranijim kolumnama, insistirao na preispitivanju srpskog odnosa prema ratovima devedesetih. Predlagao je institucionalne promjene u oblasti procesuiranja ratnih zločina, otvaranje dosijea službi bezbjednosti, lustraciju i novi pristup nastavi istorije. Posebno je naglašavao potrebu da se u obrazovanju više govori o zločinima nad nesrpskim stanovništvom. Takvi zahtjevi imaju opravdanje u načelu individualne krivične odgovornosti i potrebi da se žrtvama obezbijede istina i pravda, ali istorijski prikaz ratova devedesetih ne može biti potpun ako se srpska stradanja potisnu u drugi plan.

Progon srpskog stanovništva iz Hrvatske, stradanja Srba u Bosni i Hercegovini, zločini nad srpskim civilima i posljedice NATO agresije 1999. godine nezaobilazan su dio istorije raspada Jugoslavije. Njihovo dokumentovanje i izučavanje nije suprotstavljeno utvrđivanju odgovornosti za zločine koje su počinili pripadnici srpskih oružanih formacija. Naprotiv, cjelovita istorijska slika podrazumijeva istraživanje svih zločina i svih stradanja, uz jasno razdvajanje krivične odgovornosti pojedinaca od kolektivnog identiteta naroda. Maršavelski je u svojim političkim preporukama naglasak stavljao na srpsku odgovornost i potrebu promjene srpskog odnosa prema prošlosti, dok srpske žrtve nisu dobile uporedivo mjesto u njegovim programskim zahtjevima.

U kolumni „Srbija koja nestaje pred 'srpskim'”, objavljenoj 30. avgusta 2026. godine, profesor je iznio oštre ocjene o Ratku Mladiću, Republici Srpskoj i nacionalnoj politici Srbije. U tekstu „Kampanja na terenu devedesetih”, od 13. septembra iste godine, bavio se načinom na koji bi studenti trebalo da postupaju kada se u predizbornoj kampanji otvore teme ratova devedesetih, Hašima Tačija i Ratka Mladića. Tako je pitanja istorijske i krivične odgovornosti neposredno povezivao sa političkom taktikom, nastojeći da studentima odredi i sadržaj i način javnog nastupa o nacionalno osjetljivim temama.

Utvrđivanje ratnih zločina ne smije biti sredstvo političke diskvalifikacije čitavog naroda, niti instrument kojim se nacionalno pamćenje svodi na teret kolektivne krivice. Srpske žrtve u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu i Metohiji imaju isto pravo na istinu, pravdu i sjećanje kao i sve druge žrtve. Istorija devedesetih ne može se naučno tumačiti tako što će se izdvojiti samo jedan dio zločina, a ostali tretirati kao sporedni. Istorijska odgovornost mora biti individualizovana, a istorijsko pamćenje zasnovano na cjelovitom prikazu događaja.

Politički program pod pseudonimom

Kada je 31. oktobra 2026. godine, u tekstu „Moje ime je Aleksandar Maršavelski, ja sam Prijatelj studenata”, otkrio svoj identitet, zagrebački profesor potvrdio je da se bavi tranzicionom pravdom i suočavanjem sa prošlošću. Međutim, sadržaj njegovih kolumni pokazuje da se nije zadržao na akademskom tumačenju istorijskih događaja. Studentima je upućivao konkretne preporuke kako da postupaju prema Kosovu i Metohiji, koje nacionalne simbole da izbjegavaju, kako da razumiju Vidovdan, šta da misle o školskim udžbenicima i kakve promjene treba da sprovedu u državnim institucijama i obrazovanju.

Takav kontinuitet javno iznijetih stavova predstavlja prepoznatljiv politički program. U njemu se srpsko nacionalno pitanje tretira prevashodno kao prepreka evropskoj i političkoj budućnosti, kosovsko predanje kao izvor nacionalističkih zabluda, a obrazovanje kao oblast koju treba preurediti radi izmjene odnosa prema prošlosti. Maršavelski je sopstvene političke ocjene nastojao da predstavi kao pouke studentima, koristeći autoritet univerzitetskog profesora i neposredno obraćanje generaciji koja je pretendovala na važnu ulogu u političkom životu Srbije.

Njegovi tekstovi ne dokazuju da su studenti prihvatili sve te preporuke, niti da je profesor iz Zagreba upravljao njihovim političkim odlukama. Oni, međutim, nedvosmisleno dokumentuju pokušaj da se kroz javna pisma studentskom pokretu ponudi program promjene odnosa prema najvažnijim pitanjima srpskog nacionalnog identiteta. Taj program uključuje političko potiskivanje Kosova i Metohije, odustajanje od isticanja Vidovdana, preispitivanje značaja Kosovske bitke i sistematsku promjenu nastave nacionalne istorije.

Srpska istorija nije izuzeta od naučne kritike, niti nacionalno pamćenje smije biti zamjena za istorijske činjenice. Ali ni politički stavovi jednog profesora, bez obzira na njegovu akademsku poziciju, ne mogu imati status obavezujućeg tumačenja prošlosti. Kosovo i Metohija ostaju ustavno i državno pitanje Srbije, Vidovdan je dio njenog viševjekovnog duhovnog i kulturnog nasljeđa, a Jasenovac i stradanje srpskog naroda u dvadesetom vijeku zahtijevaju naučno utemeljenu i dosljednu kulturu sjećanja.

Maršavelskijevi tekstovi pokazuju da se iza pseudonima „Prijatelj studenata” nalazio autor koji je, pored podrške protestima, sistematski zastupao političko preoblikovanje srpskog odnosa prema sopstvenoj državi, istoriji i nacionalnom identitetu. Njegove preporuke bile su javne, ponovljene u više kolumni i usmjerene neposredno studentima. Upravo zato njihov sadržaj zaslužuje preciznu analizu, a nacionalna i istorijska polazišta na kojima počivaju jasnu, argumentovanu kritiku.