BEOGRAD – Pitanje političke uloge zagrebačkog profesora Aleksandra Maršavelskog, koji je tokom krize u Srbiji pod pseudonimom „Prijatelj studenata” objavljivao tekstove u dnevnom listu „Danas”, otvorilo je i širu raspravu o njegovom uticaju na studentski pokret, političkim ciljevima i razlozima zbog kojih je javnosti uskraćivao svoj identitet.

Istoričar i univerzitetski profesor Čedomir Antić u autorskom tekstu pod naslovom „Prijatelj”, objavljenom na portalu „Srpski kompas”, podrobno razmatra ta pitanja, povezujući Maršavelskijevo djelovanje sa njegovim stavovima o srpskoj istoriji, nacionalnom identitetu, ratnom nasljeđu i budućem političkom usmjerenju Srbije.

Antić podsjeća da su tokom Francuske revolucije objavljivane jakobinske novine „Prijatelj naroda”, praveći istorijsku paralelu sa savremenim „Prijateljem studenata”, čiji je pravi identitet javnosti postao poznat tek poslije parlamentarnih izbora u Srbiji.

„Dnevnik Danas je tokom dvogodišnje političke krize u Srbiji objavljivao tekstove osobe koja se potpisivala kao 'Prijatelj studenata'. Dodavao je i da je profesor univerziteta i stručnjak za tranzicionu pravdu koji se ne predstavlja da ne bi svojim autoritetom uticao na studente”, piše Antić za „Srpski kompas”.

Prema njegovoj ocjeni, upravo je anonimnost autora doprinijela tome da tekstovi privuku pažnju dijela javnosti, iako ih on smatra nedovoljno utemeljenim u poznavanju srpskih političkih prilika.

„Iako opšti, prilično nevješto napisani, opterećeni nepoznavanjem srpskih prilika i vezani za jedan pogled na politiku i istoriju koji je u Srbiji podržan od malog broja birača, ovi tekstovi privukli su pažnju dijela javnosti zbog izbjegavanja autora da se potpiše. Danas znamo da se radi o vanrednom profesoru Pravnog fakulteta u Zagrebu”, navodi Antić.

Zašto je prikrivan identitet profesora iz Zagreba

Poseban dio Antićeve analize posvećen je objašnjenju koje je Maršavelski ponudio nakon što je otkrio da stoji iza pseudonima „Prijatelj studenata”.

Zagrebački profesor je, naime, naveo da nije želio da njegovo javno angažovanje bude iskorišćeno kao argument za tvrdnje o obojenoj revoluciji u Srbiji.

Antić, međutim, smatra da je takvo obrazloženje u suprotnosti sa ranijim objašnjenjem prema kojem je identitet prikrivan kako profesorov akademski autoritet ne bi uticao na studente.

„Skrivanje identiteta autora isprva je opravdavano željom da on ne utiče autoritetom (ne znam koliko jedno ime i prezime stranog profesora može uticati više od njegove titule i polja djelovanja koji su pak stalno navođeni), danas on tvrdi da nije htio da daje argumente da je u toku obojena revolucija”, ističe Antić u tekstu za „Srpski kompas”.

On smatra da je nacionalno porijeklo autora moglo da se prepozna i prije javnog otkrivanja njegovog identiteta, na osnovu jezika korišćenog u objavljenim tekstovima.

„Ipak, nevješti prevod na srpski od objavljivanja prvog teksta nije mogao da sakrije nacionalni identitet autora, a insistiranje na anonimnosti, posebno u mjesecima krize i izborne kampanje, trebalo bi da još više probudi političke sumnje, podozrenja i paranoje”, ocjenjuje istoričar.

Antić: Zagrebački profesor predlagao promjenu odnosa prema SPC, Kosovu i Rusiji

Razmatrajući sadržaj Maršavelskijevih političkih poruka, Antić ukazuje na njegove stavove o srpskoj istoriji i potrebi preispitivanja nacionalne politike.

Prema Antićevom tumačenju, politički prijedlozi zagrebačkog profesora u značajnoj mjeri odgovaraju hrvatskom državnom i nacionalnom pogledu na istorijske i savremene sporove.

„Kad je riječ o istoriji, njegovi stavovi bezmalo su isti kao i hrvatski nacionalni i državni narativ”, piše Antić.

U nastavku navodi pitanja koja smatra posebno važnim za Srbiju.

„Srbiji su, tvrdio je, potrebni suočavanje, neprekidni progon navodnih ratnih zločinaca, nova politika prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi, odbacivanje Kosovskog zavjeta koji naziva 'mitom', 'normalizacija' odnosa sa Kosovom (da prevedem: da prihvatimo odbacivanje Briselskog sporazuma i Rezolucije UN 1244)”, navodi Antić, iznoseći sopstveno tumačenje Maršavelskijevih stavova.

On posebno osporava pristup pitanju Kosova i Metohije, poredeći ga sa politikom koju je Hrvatska vodila prema jednostrano proglašenoj nezavisnosti južne srpske pokrajine.

„Vjerovatno na isti način na koji je i Republika Hrvatska normalizovala odnose sa njim bezuslovno ga priznajući bez obzira na UN”, dodaje Antić.

Istoričar ukazuje i na Maršavelskijeve prijedloge u oblasti međunarodnih odnosa.

„Predlagao je uvođenje sankcija Ruskoj Federaciji i raspisivanje potjernice za njenim predsjednikom”, piše Antić.

Kako navodi, Maršavelski se zalagao i za usklađivanje politike Srbije sa Evropskom unijom, uz prijedloge da Beograd u pojedinim oblastima ide i dalje od politike Brisela.

„Konačno, zalagao se i za upodobljavanje srpske politike nekakvoj 'politici EU', ali je pritom naveo kako bi Srbija u nekim slučajevima, kao što je recimo ekološka agenda, trebalo da bude radikalnija od svoje briselske tutorke”, ističe Antić.

On zamjera zagrebačkom profesoru i to što se, prema njegovom zapažanju, nije izjašnjavao o zahtjevima koje Hrvatska postavlja Crnoj Gori u procesu evropskih integracija, a koji bi, smatra, u budućnosti mogli da budu postavljeni i Srbiji.

„Nisam primijetio da se odredio prema zahtjevima Hrvatske prema Crnoj Gori (i jednog dana prema Srbiji) u vezi sa ulaskom u EU, siguran sam da se tome ne protivi, pošto biti hrvatski nacionalista i 'dobar građanin', zapadno od Dunava, izgleda ne može biti u suprotnosti”, navodi Antić.

Pitanje hrvatskog uticaja na srpsku unutrašnju politiku

U tekstu za „Srpski kompas” Antić otvara i pitanje političkih motiva zbog kojih je profesor iz Zagreba posvetio značajan dio svog javnog angažovanja studentskom pokretu u Srbiji.

Pri tome polazi od istorijskih odnosa Srbije i Hrvatske, položaja srpskog stanovništva u Hrvatskoj i načina na koji se u dvije države tumači nasljeđe ratova devedesetih godina.

„Neobično je da pripadnik jednog naroda koji je tokom sedamdeset godina pokušavao, i u dva rata većinski stao na stranu onih koji su težili da ga jasno odvoje prvo od Srbije a potom i srpskog naroda, toliko želi da se miješa u srpsku unutrašnju politiku”, piše Antić, iznoseći svoje viđenje istorijskih odnosa.

U prilog kritičkom stavu prema hrvatskom pristupu tranzicionoj pravdi, Antić navodi i podatke o ratnim žrtvama i procesuiranju ratnih zločina u Hrvatskoj.

Pozivajući se na organizaciju „Dokumenta”, on tvrdi da Srbi čine 94 odsto procesuiranih za ratne zločine, uz ocjenu da takav odnos otvara pitanje selektivnosti u postupanju prema ratnom nasljeđu. Riječ je o podacima koje Antić iznosi u svom autorskom tekstu.

U tom kontekstu posebno naglašava činjenicu da se Maršavelski profesionalno bavi tranzicionom pravdom.

„Poklonik i stručnjak za 'tranzicionu pravdu'”, kako ga opisuje Antić, „posvetio je bezmalo dvije godine da bi savjetovao studente u Srbiji”.

Mogu li stavovi „Prijatelja studenata” biti pripisani budućoj vlasti

Najznačajnijim političkim pitanjem koje proizlazi iz čitavog slučaja Antić smatra mogućnost da se Maršavelskijevi tekstovi u javnosti predstave kao program nove vlasti, bez obzira na to da li ih njeni predstavnici zaista prihvataju.

On zato ukazuje da predmet rasprave nije samo dosadašnji uticaj zagrebačkog profesora na studentski pokret, već i moguće posljedice njegovog političkog angažovanja nakon izbora.

„Ono što je u vezi sa fenomenom ovog novog Žana Pola Maraa – koga je Danas morao da uveze iz Zagreba, baš kao što je prelazak većine naših birača u novu politiku i možda identitet morao ići preko mladih (i to najboljih među njima – studenata) – najzanimljivije, nije koliko je zbirka ovih tekstova pomogla Studentskoj listi da dođe na vlast već, naprotiv, koliko joj nije odmogla”, piše Antić.

Prema njegovoj ocjeni, anonimnost autora i politički sadržaj njegovih tekstova mogli bi da omoguće protivnicima nove vlasti da joj pripišu stavove koje ona nije zvanično usvojila.

„Mislim da je autor krio identitet samo zato da bi njegovi tekstovi za novu vlast i sve njene neprijatelje postali poistovjećeni sa programom vlade koja će Srbiju voditi od početka 2027. godine”, navodi istoričar.

Antić pritom izričito pravi razliku između stvarnog političkog programa buduće vlade i načina na koji bi javnost mogla da tumači njenu politiku.

„Nisam napisao da će postati program, već da će biti poistovjećeni sa programom”, naglašava on.

Istorijske paralele i upozorenje na političke posljedice

Antić svoju analizu postavlja i u širi kontekst savremene političke komunikacije, u kojoj, prema njegovoj ocjeni, kratki video-snimci, izdvojene izjave i snažne emocije sve više potiskuju argumentovanu javnu raspravu.

„Živimo u vremenu velikih utisaka, koji za javnost traju kratko (za učesnike i posebno žrtve, naravno, to nije slučaj). Snažnih osjećanja koja se, međutim, vrtoglavo smjenjuju”, piše on.

Istoričar smatra da se u takvim okolnostima politički stavovi sve češće dokazuju izdvojenim djelovima izjava, čiji je osnovni cilj da potvrde uvjerenja jedne strane ili utiču na neopredijeljene.

U uvodnom dijelu teksta osvrće se i na način na koji se u javnosti koriste teške kvalifikacije o srpskom društvu, navodeći primjere izjava o „postgenocidnom” i „duboko degenerisanom” društvu, kao i o srpskim elitama „krvavih ruku”. Na osnovu tih primjera osporava tvrdnje da se iz takvih formulacija ne mogu izvoditi zaključci o negativnom odnosu prema srpskom narodu.

Kao istoričar, Antić zatim povlači paralelu sa političkim djelovanjem u Jugoslaviji tokom Drugog svjetskog rata, ukazujući na istorijske primjere prikrivanja identiteta i političkih biografija.

„Takve manipulacije istorija je zabilježila za vrijeme Drugog svjetskog rata – partizane u Srbiji predvodio je čovjek koji je skrivao identitet, a morali su da ga upozoravaju na to da se javno ne prisjeća mjesta gdje je ratovao u vojsci koja je u hiljadama ubijala srpske civile”, navodi Antić, iznoseći svoje istorijsko tumačenje.

On podsjeća i na ulogu Andrije Hebranga prilikom proglašenja Narodne Republike Srbije u Beogradu, ocjenjujući da su pitanja političkog identiteta, istorijske odgovornosti i nacionalnih odnosa i tada bila dio širih političkih procesa.

Cjelokupnu analizu objavljenu na portalu „Srpski kompas” Antić završava upozorenjem da se istorijski obrasci mogu ponoviti, ali da njihovo ponavljanje neće doprinijeti rješavanju političkih i društvenih sporova u Srbiji.

„Istorija se ponavlja. Korist od toga neće imati niko u Srbiji”, zaključuje Čedomir Antić.