BEOGRAD – Zahtjev slovenačkog premijera Janeza Janše da Srbija preda arhivsku dokumentaciju nekadašnjih jugoslovenskih službi bezbjednosti otvorio je novo pitanje u odnosima Beograda i Ljubljane, ali i ponovo usmjerio pažnju javnosti na prošlost evropske komesarke za proširenje Marte Kos i tvrdnje o njenoj navodnoj saradnji sa jugoslovenskom tajnom policijom.

Janša je poručio da će Slovenija pozdraviti eventualnu odluku novih vlasti u Srbiji da ubrzaju pristupne pregovore sa Evropskom unijom, ali da neće dati saglasnost za dalji napredak dok Beograd ne preda dokumenta koja Ljubljana potražuje.

„Pozdravićemo eventualnu odluku novih vlasti u Srbiji da ubrzaju pregovore o pristupanju Evropskoj uniji. Međutim, nećemo dati saglasnost za bilo kakav napredak sve dok Srbija ne preda Sloveniji sve arhive Udbe, Službe državne bezbjednosti, Jugoslovenske narodne armije, Saveznog sekretarijata za unutrašnje poslove i ostalih nekadašnjih službi SFRJ koje se odnose na Sloveniju”, naveo je Janša na društvenoj mreži Iks.

Slovenački premijer je naknadno objasnio da nije riječ o novom zahtjevu, već o pitanju koje je, prema njegovim riječima, ranije pokretano u okviru sporazuma o sukcesiji bivše Jugoslavije.

Janšina poruka i slučaj Marte Kos

Posebnu pažnju izazvalo je to što je Janša uz svoju objavu podijelio i poruku slovenačkog publiciste Igora Omerze, autora knjige „Komesarka”, u kojoj se bavi navodnim vezama Marte Kos sa jugoslovenskom Službom državne bezbjednosti.

Omerza je reagovao na poruku evropske komesarke upućenu predstavnicima Studentske liste poslije njihove pobjede na parlamentarnim izborima u Srbiji, u kojoj je navela da su Srbiji vrata Evropske unije otvorena.

Slovenački publicista je poručio da bi prije toga trebalo otvoriti arhive savezne i srpske Udbe, kao i vojne Kontraobavještajne službe.

„Time ne bi bila oduševljena”, naveo je Omerza, aludirajući na Martu Kos.

U svojoj knjizi Omerza iznosi tvrdnje da je sadašnja evropska komesarka krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka sarađivala sa jugoslovenskim bezbjednosnim strukturama.

Prema njegovim navodima, pojedini arhivski dokumenti ukazuju na različite oblike njenog angažovanja, uključujući i period kada je radila kao novinarka u Njemačkoj.

Omerza je ranije, gostujući u emisiji „Juronjuz region”, tvrdio da se Marta Kos u dokumentaciji pojavljuje pod kodnim imenima „Tara” i „Blanka”. On je pravio razliku između statusa izvora, koji dostavlja informacije, i saradnika, koji prema njegovom tumačenju ima aktivniju ulogu u obavještajnim operacijama.

Ove tvrdnje nisu nezavisno potvrđene, a Marta Kos ih je više puta odbacila.

Evropska komisija stala iza Kosove

Evropska komesarka za proširenje kategorično je negirala da je ikada bila saradnica ili doušnik jugoslovenskih službi bezbjednosti.

Njen stav podržala je i Evropska komisija, koja je u odgovoru na poslaničko pitanje u maju ove godine navela da su optužbe razmatrane tokom postupka provjere kandidata za evropske komesare.

Komisija je saopštila da nema razloga da ponovo otvara pitanje koje je već bilo predmet provjera prilikom imenovanja njenog sadašnjeg sastava.

Ipak, rasprava o arhivama nije okončana.

Naprotiv, Janšin zahtjev otvorio je mogućnost da dokumentacija koja se nalazi u Srbiji, ukoliko bude predata i postane dostupna istraživačima, pruži dodatne odgovore o djelovanju nekadašnjih službi, uključujući i provjeru tvrdnji koje su iznesene o Marti Kos.

Samo postojanje dokumenata u kojima se pominje određena osoba, međutim, ne predstavlja dokaz njene svjesne saradnje sa bezbjednosnim službama. Za utvrđivanje činjenica neophodni su uvid u cjelokupnu dokumentaciju, provjera njene autentičnosti i istorijskog konteksta.

Marta Kos podržala predaju arhiva Srbije

U međuvremenu je uslijedio i odgovor same Marte Kos, koja je podržala zahtjev da se arhivska građa preda Sloveniji.

Kako je 4. novembra objavio slovenački „Delo”, evropska komesarka je, predstavljajući izvještaj o proširenju Evropske unije, ukazala na obaveze koje proizlaze iz sporazuma o sukcesiji bivše Jugoslavije.

Ona je istakla da se očekuje da Srbija preda odgovarajuću arhivsku građu, ali i da se otvorena bilateralna pitanja rješavaju u duhu dobrosusjedskih odnosa, bez političkih ultimatuma.

Kos je svoj stav ponovila i u televizijskom gostovanju 5. novembra, kada je ponovo odbacila Omerzine optužbe o saradnji sa Udbom.

Time su se Janša i Kos, uprkos političkim neslaganjima, našli na istoj strani kada je riječ o zahtjevu za predaju arhiva, ali ne i u pogledu načina na koji bi to pitanje trebalo povezati sa evropskim integracijama Srbije.

Arhive kao novi uslov za Beograd

Pitanje dokumentacije bivših jugoslovenskih službi bezbjednosti ima i širi značaj od rasprave o prošlosti jednog evropskog zvaničnika.

Otvaranje arhiva moglo bi da omogući potpuniji uvid u djelovanje nekadašnjih obavještajnih struktura, njihove aktivnosti u zemlji i inostranstvu, kao i u slučajeve političkog nadzora i progona.

Evropski parlament je i ranije ukazivao na značaj pristupa arhivama jugoslovenskih bezbjednosnih službi, uključujući Udbu i vojnu Kontraobavještajnu službu.

Za novu parlamentarnu većinu u Srbiji, koju predvodi Studentska lista, Janšin zahtjev predstavlja jedno od prvih konkretnih pitanja u odnosima sa državama članicama Evropske unije.

Posebno je značajno što zahtjev stiže iz Slovenije, države iz koje dolazi i evropska komesarka zadužena za proširenje, koja je poslije izbora predstavnicima Studentske liste uputila poruku o otvorenim evropskim vratima.

Sada se, međutim, otvara pitanje da li će nova vlast u Beogradu biti spremna da omogući potpuniji pristup dokumentaciji iz vremena SFRJ i kako će rješavati zahtjeve država nasljednica za njenu predaju.

Odluka o arhivama mogla bi da ima posljedice i za odnose Srbije sa Slovenijom i za javnu raspravu o prošlosti bezbjednosnih službi, uključujući sporne navode o Marti Kos.

Ostaje da se vidi kakve dokumente Srbija posjeduje, šta od te građe Slovenija konkretno potražuje i da li bi njeno otvaranje moglo da pruži konačan odgovor na pitanja koja već godinama prate evropsku komesarku za proširenje.