BEOGRAD – Da li je na rezultat parlamentarnih izbora u Srbiji moglo da se utiče bez krađe ijednog glasa, posredstvom algoritama društvenih mreža koji određuju vidljivost političkih poruka? To pitanje otvorio je programski direktor Odbora za kontrolu i opservaciju (OKO) Aleksandar Jerković, najavljujući da će ova nezavisna organizacija za praćenje izbora i zaštitu izborne volje građana zatražiti objašnjenja od velikih tehnoloških kompanija i obratiti se nadležnim institucijama Evropske unije.
Jerković je u video-objavi na društvenim mrežama predstavio grafikon vidljivosti naloga Aleksandra Vučića i Studentske liste tokom izborne kampanje, ukazujući na izrazitu razliku u kretanju njihovog dometa u završnici izbornog procesa.
Prema njegovom tumačenju prikazanih podataka, nalozi povezani sa Studentskom listom zabilježili su nagli rast vidljivosti upravo 25. oktobra, na dan održavanja parlamentarnih izbora, dok je vidljivost Vučićevih naloga značajnije porasla tek poslije glasanja.
„Da li je moguće uticati na izbore u Srbiji, a da ne ukradete nijedan glas? Hajde, pogledajte ovaj grafikon. Na njemu vidite vidljivost Vučića, dakle njegovih naloga, i naloga Studentske liste na društvenim mrežama tokom kampanje. Obratite pažnju i vidjećete da studentski nalozi imaju nagli skok upravo 25, na dan izbora, kada je najvažnije, a da Vučić dobija vidljivost tek nakon izbora”, naveo je Jerković.
On je postavio pitanje da li ovakva razlika može biti posljedica načina na koji platforme algoritamski raspoređuju politički sadržaj među korisnicima.
„Je l' vam to možda nešto govori, je l' vam izaziva, je l' vam budi neku sumnju? Da nije možda algoritam nekome namjerno povećavao, a nekome smanjivao vidljivost?”, upitao je Jerković.
Rumunski slučaj kao povod za ispitivanje izbora u Srbiji
Programski direktor OKO-a podsjetio je na predsjedničke izbore u Rumuniji i slučaj Kalina Đorđeskua, čiji je izborni uspjeh bio predmet sporova i istraga zbog sumnji u digitalnu manipulaciju i uticaj platforme „Tiktok”.
Jerković je ukazao na postupanje evropskih institucija u tom slučaju, ocjenjujući da bi i u Srbiji trebalo ispitati da li je bilo nedozvoljenog algoritamskog uticaja na političko informisanje građana.
„Hajde onda da se sjetite malo Rumunije i predsjedničkog kandidata Kalina Đorđeskua, koji je bio uhapšen, a rezultat mu je bio poništen, jer se sumnjalo na uticaj Tiktokovog algoritma i digitalnu manipulaciju”, rekao je Jerković.
U Rumuniji su rezultati prvog kruga predsjedničkih izbora 2024. godine poništeni odlukom Ustavnog suda, a Evropska komisija je pokrenula postupak ispitivanja mogućih povreda propisa Evropske unije u vezi sa izbornim rizicima na „Tiktoku”. Taj slučaj otvorio je šire pitanje odgovornosti digitalnih platformi za način na koji njihovi sistemi preporuka mogu uticati na političke procese.
„Ako je Evropska unija mogla tada da pokrene istragu zbog sumnje na uticaj algoritma na izbore u Rumuniji, ne vidim zašto sada OKO ne bi mogao da postavi isto pitanje za Srbiju”, poručio je Jerković.
Zahtjevi kompanijama „Meta” i „Tiktok”
Odbor za kontrolu i opservaciju najavio je da će, u svojstvu posmatračke misije, zatražiti odgovore od kompanija koje upravljaju najvećim društvenim platformama.
„Mi ćemo svakako da zatražimo, kao posmatračka misija, objašnjenje od Tiktoka i od Mete za ovakav rezultat, a tražićemo i od nadležnih evropskih institucija da ispitaju da li postoji osnov za istragu”, istakao je Jerković.
Posebno je naglasio da OKO u ovoj fazi ne iznosi tvrdnju da je izborna manipulacija dokazana, već traži utvrđivanje činjenica i objašnjenje uočenih razlika u vidljivosti političkih naloga.
„Mi ne tvrdimo da je ovim manipulacija dokazana, ali tražimo odgovore”, rekao je on.
Za utvrđivanje eventualnog algoritamskog favorizovanja bilo bi neophodno ispitati metodologiju mjerenja vidljivosti, obim i vrstu objavljenog sadržaja, plaćenu promociju, ponašanje korisnika i način funkcionisanja sistema preporuka. Sam grafikon, bez tih podataka, ne može biti dokaz namjernog uticaja na izbore.
Ko kontroliše političko informisanje građana
Jerković je upozorio da se pitanje integriteta izbora ne završava kontrolom biračkih mjesta, prebrojavanjem glasova i utvrđivanjem izbornih rezultata, već obuhvata i uslove u kojima građani dolaze do političkih informacija.
„Dakle, ljudi, hajde da se malo zapitamo: ko odlučuje čiju političku poruku neko smije da vidi, a neko ne smije? Slično kao sa Informerom”, naveo je Jerković, povezujući pitanje algoritamske vidljivosti sa širom raspravom o medijskim slobodama i dostupnosti informacija.
Prema njegovoj ocjeni, eventualno selektivno povećavanje ili smanjivanje dometa političkih poruka moglo bi da predstavlja oblik uticaja na izborni proces koji je znatno teže uočiti od nepravilnosti na samom glasanju.
„Jer, vidite, najopasniji uticaj na izbore možda nije onaj na biračkom mjestu, već onaj koji se dešava prije nego što građanin dođe na izbore”, istakao je Jerković.
Svoju video-poruku završio je pitanjem koje, prema najavi OKO-a, treba da bude predmet daljeg ispitivanja:
„Ko kontroliše algoritme koji utiču na političko informisanje građana Srbije?”
Najavljeno obraćanje tehnološkim kompanijama i evropskim institucijama trebalo bi da pokaže da li za uočene razlike u vidljivosti postoje uobičajena tehnička i korisnička objašnjenja ili osnov za detaljnije ispitivanje mogućeg uticaja na izborni proces.
Komentari (0)