PODGORICA – Skoro deceniju nakon pristupanja NATO-u, Crna Gora se suočava sa pitanjem koliki je stvarni politički uticaj države koja godinama dosljedno ispunjava obaveze prema Alijansi, povećava izdvajanja za odbranu, učestvuje u misijama i spoljnu i bezbjednosnu politiku usklađuje sa zapadnim saveznicima, ako se ključni razgovori o budućnosti NATO-a vode bez njenog učešća.

Novi format koji je inicirao Pentagon, u okviru kojeg Sjedinjene Američke Države sa ograničenim brojem evropskih saveznika razmatraju buduću ulogu Alijanse, raspored američkih snaga u Evropi i veće preuzimanje odgovornosti od strane evropskih članica, otvorio je upravo to pitanje. U užem krugu su Njemačka, Poljska, Holandija, Norveška, Švedska i Finska, dok Crna Gora nije među pozvanima.

Ta činjenica sama po sebi ne mijenja formalni status Podgorice u NATO-u. Crna Gora ostaje punopravna članica Alijanse, učestvuje u radu Sjevernoatlantskog savjeta i ima pravo glasa u okviru sistema koji se zasniva na konsenzusu. Međutim, nova praksa pokazuje da formalna ravnopravnost ne znači i jednak uticaj u procesu u kojem se politički okviri najprije oblikuju u užem krugu država, a tek potom iznose pred sve saveznike.

Od ulaska u NATO 2017. godine, vlasti u Podgorici su članstvo u Alijansi predstavljale kao jedan od ključnih spoljnopolitičkih uspjeha Crne Gore. Iako su se mijenjale vlade i parlamentarne većine, odnos prema NATO-u ostao je gotovo nepromijenjen. Crna Gora izdvaja više od dva odsto bruto domaćeg proizvoda za odbranu, učestvuje u NATO snagama u Letoniji i Bugarskoj, u misiji KFOR, kao i u drugim aktivnostima Alijanse. Generalni sekretar NATO-a Mark Rute je tokom posjete Podgorici u maju Crnu Goru nazvao cijenjenim saveznikom i pohvalio njen doprinos kolektivnoj odbrani.

Ipak, pohvale i ispunjavanje obaveza nisu Podgorici obezbijedili mjesto u krugu država sa kojima Vašington želi da razgovara o budućem modelu NATO-a. Upravo tu postaje vidljiva razlika između savezničkog statusa i stvarne političke težine. Jedno je učestvovati u formalnom procesu usvajanja odluka, a drugo biti dio razgovora u kojima se te odluke prethodno oblikuju.

Za Crnu Goru je to naročito važno u trenutku kada se od evropskih članica očekuje da preuzmu veći dio troškova i odgovornosti za sopstvenu odbranu. Pentagon sprovodi reviziju rasporeda američkih snaga u Evropi, dok Vašington već duže vrijeme insistira na većim izdvajanjima, snažnijim nacionalnim vojnim kapacitetima i većem evropskom doprinosu kolektivnoj bezbjednosti. Za manje članice to znači dodatna ulaganja, modernizaciju oružanih snaga i nove obaveze u okviru Alijanse.

Istovremeno, nije izvjesno da će ta veća izdvajanja pratiti i veći politički uticaj. Upravo iskustvo Crne Gore pokazuje da članstvo u NATO-u ne znači automatski i učešće u najvažnijim političkim konsultacijama. Podgorica ispunjava obaveze koje se od nje očekuju, ali je njena uloga u strateškom oblikovanju Alijanse i dalje ograničena.

To otvara i pitanje načina na koji je Crna Gora proteklih godina vodila svoju spoljnu i bezbjednosnu politiku. Umjesto da članstvo koristi kao instrument za jačanje sopstvene pregovaračke pozicije, Podgorica je uglavnom težila da potvrdi status pouzdanog i predvidivog saveznika. Ta politika joj je donijela pozitivne ocjene u Briselu i Vašingtonu, ali ne i vidljivo veći uticaj na ključne strateške procese unutar Alijanse.

Posebnu težinu ima činjenica da u američki uži format nisu pozvane ni neke daleko veće i vojno snažnije članice, uključujući Veliku Britaniju i Francusku, kao i baltičke države. To pokazuje da Vašington u ovom procesu ne polazi samo od formalnog statusa saveznika, već i od širih geostrateških procjena, vojnih kapaciteta, položaja i uloge koju pojedine države mogu imati u budućoj arhitekturi evropske bezbjednosti.

U takvoj raspodjeli Crna Gora ostaje mala članica sa ograničenim vojnim i političkim kapacitetima. To ne umanjuje njena prava u okviru NATO-a, ali relativizuje tezu da je samo članstvo dovoljno da državi obezbijedi uticaj koji joj je godinama obećavan u domaćoj javnosti.

Zato novi potez Pentagona za Podgoricu nije važan samo zbog pitanja zašto Crna Gora nije pozvana na jedan sastanak. Mnogo je važnije šta taj format govori o stvarnoj hijerarhiji unutar Alijanse. Crna Gora ima svoje mjesto u NATO-u i preuzima sve veći dio savezničkih obaveza, ali njen uticaj na procese koji određuju budući pravac Alijanse ostaje ograničen.

Poslije gotovo deset godina članstva, zato se nameće pitanje koje je do sada rijetko postavljano u Podgorici – da li je Crna Gora u NATO-u stekla političku težinu srazmjernu obavezama koje je preuzela, ili je njena uloga ostala prije svega u okvirima disciplinovanog saveznika koji prihvata odluke u čijem oblikovanju ima malo prostora.