VARŠAVA – Duboka ustavna kriza u Poljskoj mogla bi da posluži Rusiji za slabljenje vlade premijera Donalda Tuska i narušavanje evropskog jedinstva u podršci Ukrajini, piše američki „Njujork tajms”, analizirajući političke posljedice sukoba oko kontrole nad Ustavnim sudom u Varšavi.

Prema ocjeni američkog lista, Moskva nastoji da iskoristi unutrašnje političke podjele u Poljskoj, zemlji koja ima značajnu ulogu u pružanju vojne i političke pomoći Kijevu. Posebna pažnja posvećena je načinu na koji su ruski zvaničnici reagovali na optužbe poljske desnice da je Tuskova vlada pokušala da nasilno preuzme kontrolu nad jednom od najvažnijih državnih institucija.

Politička konfrontacija eskalirala je 30. oktobra, kada su pripadnici policije raspoređeni ispred zgrade Ustavnog suda, nakon odluke o suspenziji predsjednika te institucije Bogdana Svjenčkovskog i njegovog zamjenika Bartlomjeja Sohanskog.

Sudija Ana Korvin-Pjotrovska saopštila je da privremeno preuzima rukovođenje sudom, što je izazvalo oštre reakcije opozicione stranke Pravo i pravda (PiS), čiji su predstavnici postupke vlasti okarakterisali kao pokušaj državnog udara.

Moskva podržala optužbe o puču

„Njujork tajms” posebno ukazuje na činjenicu da su tvrdnje o ustavnom puču ubrzo dobile podršku pojedinih visokih ruskih zvaničnika.

Zamjenik predsjednika Savjeta bezbjednosti Rusije i bivši predsjednik te države Dmitrij Medvedev ocijenio je da je u Poljskoj izveden „ustavni puč”, optužujući političke snage okupljene oko Donalda Tuska za obračun sa konzervativnom opozicijom.

Portparolka ruskog Ministarstva spoljnih poslova Marija Zaharova otišla je korak dalje, uporedivši političku krizu u Varšavi sa događajima u Ukrajini 2014. godine i upozorivši na mogućnost ozbiljnih posljedica.

Američki list navodi da su optužbe o državnom udaru podržali i pojedini predstavnici evropske desnice, među kojima su političari iz Francuske, Velike Britanije i Holandije.

Ipak, „Njujork tajms” naglašava da dešavanja ispred poljskog Ustavnog suda nijesu imala razmjere koje bi opravdale pojedine dramatične opise širene na društvenim mrežama. Iako je bilo pokušaja probijanja policijskih barijera, sukobi su ostali ograničeni, bez krvoprolića.

Policija je privela trojicu demonstranata, dok su pristalice opozicije nastavile proteste protiv odluka vlasti.

Tusk upozorava na ruske botove i informacione napade

Poljski premijer Donald Tusk tvrdi da je njegova vlada izložena organizovanoj informacionoj kampanji, čiji je cilj da se politička kriza predstavi kao nasilno preuzimanje vlasti.

On je upozorio na djelovanje velikog broja naloga na društvenim mrežama, za koje tvrdi da su povezani sa ruskim strukturama i da sistematski šire dezinformacije o dešavanjima u Varšavi.

Prema tumačenju „Njujork tajmsa”, Kremlj bi produbljivanjem unutrašnjih podjela mogao da oslabi jednu od najizrazitije proukrajinskih vlada u Evropskoj uniji.

Američki list ovaj razvoj događaja posmatra i u širem evropskom političkom kontekstu, ukazujući na promjene u Srbiji i Mađarskoj, kao i na moguće posljedice pregrupisavanja političkih snaga za evropsku politiku prema Rusiji.

Međutim, tvrdnje o organizovanom ruskom informacionom napadu zasad su prije svega dio ocjena poljskog premijera i analize američkog lista. Samo javno podržavanje stavova poljske opozicije od strane ruskih zvaničnika ne predstavlja dokaz da Moskva neposredno upravlja političkim događajima u Varšavi.

Desetogodišnji sukob oko Ustavnog suda

U osnovi sadašnje krize nalazi se spor oko sastava i nadležnosti Ustavnog suda, koji traje od 2015. godine, kada je stranka Pravo i pravda došla na vlast.

Tadašnja parlamentarna većina imenovala je nove sudije, iako su pojedina mjesta prethodno već bila popunjena odlukama ranijeg saziva parlamenta. To je izazvalo višegodišnji pravni spor i sukob Varšave sa institucijama Evropske unije, koje su osporavale nezavisnost poljskog pravosuđa.

Nakon pobjede Tuskove koalicije na parlamentarnim izborima 2023. godine, nova vlada započela je proces preispitivanja sudskih imenovanja i reforme pravosudnog sistema, tvrdeći da nastoji da otkloni posljedice političkog uticaja prethodne vlasti.

Međutim, tim nastojanjima suprotstavio se predsjednik Poljske Karol Navrocki, politički saveznik stranke Pravo i pravda.

On je odbio da položi zakletvu novoizabranim sudijama Ustavnog suda, dovodeći u pitanje zakonitost postupka njihovog imenovanja.

Sukob je dodatno zaoštren kada je objavljena suspenzija predsjednika suda Svjenčkovskog i njegovog zamjenika, dok su predstavnici opozicije tvrdili da odluka nema pravno utemeljenje.

Navrocki je zbog događaja u Varšavi prekinuo putovanje u Senegal, okrenuo predsjednički avion i vratio se u Poljsku, nakon čega je pokrenuo konsultacije sa političkim strankama o rješavanju institucionalne krize.

Borba za pravosuđe prerasla u sukob za političku vlast

Tusk odbacuje optužbe za državni udar i insistira na tome da njegova vlada nastoji da obnovi nezavisnost pravosuđa poslije višegodišnje vladavine stranke Pravo i pravda.

S druge strane, opozicija i predsjednik Navrocki tvrde da vlada, pod izgovorom reforme sudstva, nastoji da uspostavi političku kontrolu nad institucijom koja bi trebalo da bude nezavisna od izvršne vlasti.

Tako je spor o zakonitosti izbora sudija prerastao u neposredan politički sukob predsjednika države i premijera, u kojem obje strane osporavaju legitimnost postupaka svojih protivnika.

Za „Njujork tajms” poseban značaj krize leži u njenim mogućim međunarodnim posljedicama. Poljska je jedno od glavnih evropskih središta za logističku i vojnu podršku Ukrajini, a stabilnost njene vlade ima važnu ulogu u održavanju zajedničke politike zapadnih saveznika prema Moskvi.

Iako neposredan ruski uticaj na sam institucionalni sukob nije dokazan, američki list upozorava da Moskva može politički i propagandno da iskoristi produbljivanje podjela u Varšavi.

Ustavna kriza tako je, pored borbe za kontrolu nad najvišom sudskom institucijom Poljske, postala i dio šireg spora o budućem političkom usmjerenju zemlje, njenom odnosu prema Evropskoj uniji i nastavku podrške Ukrajini.