Završnica pristupnih pregovora Crne Gore sa Evropskom unijom sve manje liči na tehničko zatvaranje preostalih poglavlja, a sve više na politički proces u kojem pojedine države članice nastoje da sopstvene bilateralne zahtjeve ugrade u cijenu crnogorskog evropskog puta. Posljednji nastup hrvatskog ministra spoljnih i evropskih poslova Gordana Grlića Radmana to je pokazao sa posebnom jasnoćom. Umjesto jednog spornog pitanja, kakvim je godinama predstavljan školski brod „Jadran”, Zagreb je sada pred Podgoricu iznio čitav niz tema, od sukcesije i imovinskih potraživanja, preko položaja hrvatske zajednice i tumačenja kulturnog nasljeđa, do pitanja ratne prošlosti i tempa zatvaranja pregovaračkih poglavlja.

Grlić Radman je tokom boravka u Crnoj Gori jasno stavio do znanja da Hrvatska svoje zahtjeve ne svodi na „Jadran”. Prema njegovim riječima, Zagreb potražuje imovinu čija vrijednost prelazi 2,7 milijardi dolara, a u taj korpus ubraja vojne brodove, podmornicu, vojnu bolnicu i drugu imovinu iz vremena raspada SFRJ. Hrvatska strana tvrdi da za te zahtjeve posjeduje dokumentaciju i da će na njima insistirati. Samo postojanje takvog spora, naravno, ne može biti sporno niti se jednoj državi može osporavati pravo da štiti ono što smatra svojom imovinom. Međutim, suštinski problem nastaje onog trenutka kada bilateralno imovinsko pitanje počne da se ukršta sa pristupnim procesom, jer Hrvatska kao članica Evropske unije ima institucionalne mehanizme kojima može da utiče na dinamiku zatvaranja crnogorskih poglavlja.

Upravo je tu težište jučerašnjih poruka iz Zagreba. Grlić Radman je odbacio ocjene da Hrvatska blokira Crnu Goru, ali je istovremeno poručio da se pojedina poglavlja zatvaraju prebrzo i da prije njihovog zatvaranja treba pažljivo utvrditi da li su svi uslovi zaista ispunjeni. Takav stav može se predstaviti kao insistiranje na strogosti pristupnog procesa. Ali kada se stavi u kontekst činjenice da Hrvatska već duže vrijeme evropsku dinamiku Crne Gore povezuje sa nizom neriješenih bilateralnih tema, dobija sasvim drugačiju političku težinu. U tom slučaju više nije riječ samo o evropskim kriterijumima, već i o sposobnosti jedne države članice da sopstvene nacionalne zahtjeve uvede u mehanizam koji je formalno namijenjen procjeni spremnosti kandidata za članstvo.

Problem postaje još ozbiljniji kada se vidi širina tema koje Zagreb želi da zadrži na pregovaračkom stolu. Pored imovine i sukcesije, Grlić Radman je govorio i o položaju hrvatske zajednice u Crnoj Gori, ali i o pitanjima kulturnog identiteta. Hrvatska strana sve otvorenije ukazuje na ono što smatra nedovoljnim isticanjem hrvatskog karaktera pojedinih segmenata kulturne baštine u Boki, a ministar je govorio i o osjećaju da se hrvatski identitet u Crnoj Gori „lagano i vrlo diskretno” potiskuje. To pokazuje da Zagreb evropski put Crne Gore ne posmatra samo kroz klasične kriterijume vladavine prava, pravosuđa i institucionalnih reformi, već i kao prostor u kojem želi da otvori i riješi pitanja koja duboko zalaze u sferu identiteta, istorijskog nasljeđa i međudržavnih odnosa.

Posjeta Morinju dodatno je potvrdila da se ratna prošlost sve snažnije uvodi u kontekst evropskih integracija. Grlić Radman je sa crnogorskim ministrom spoljnih poslova Ervinom Ibrahimovićem i evropskom komesarkom Martom Kos položio vijence kod spomen-ploče nekadašnjeg logora, dok je hrvatska diplomatija tom prilikom naglasila da su pomirenje, poštovanje pravosnažnih presuda, dobrosusjedski odnosi i vladavina prava sastavni dio vjerodostojnog evropskog puta regiona. Ta poruka sama po sebi nije sporna. Problem nastaje onda kada pitanja prošlosti, bilateralnih odnosa i istorijskog tumačenja počnu da se prenose u pristupni proces na način koji ostavlja mogućnost da jedna država članica procjenjuje ne samo evropske standarde kandidata već i njegovu spremnost da prihvati njeno viđenje neriješenih sporova.

Simbolički najosjetljivija tema otvorena je istog dana, ali iz Brisela. „Juronjuz” je objavio da Evropska komisija razmatra rezervna rješenja ukoliko Crna Gora ne uspije da na vrijeme i u potrebnom kvalitetu prevede cjelokupnu pravnu tekovinu Evropske unije na svoj službeni jezik. Kao jedna od mogućnosti pominje se privremena upotreba nekog od već postojećih službenih jezika Unije, pri čemu se hrvatski nameće kao najlogičniji izbor zbog jezičke bliskosti i činjenice da je već dio službenog jezičkog režima EU.

Tu je neophodna preciznost. Grlić Radman nije zatražio da Crna Gora uđe u Evropsku uniju „pod hrvatskim jezikom”, niti je takva odluka donesena. Riječ je o jednoj od mogućih tehničkih varijanti u slučaju da Podgorica ne završi prevod evropskog zakonodavstva u predviđenom roku. Ipak, politički kontekst tog rješenja ne može se zanemariti, posebno zbog činjenice da je Hrvatska među stranama koje su ukazivale na kvalitet pojedinih crnogorskih prevoda. Tako se stvara situacija u kojoj država koja osporava kvalitet crnogorskog prevodilačkog posla istovremeno posjeduje jezik koji bi, u slučaju tehničkog izuzetka, mogao da posluži kao privremeno rješenje.

Za Crnu Goru je to više od lingvističkog ili administrativnog pitanja. Riječ je o državi koja je nakon obnove nezavisnosti sopstveni jezik postavila u same temelje novog državnog identiteta. Ako se na kraju pristupnih pregovora pokaže da nije uspjela da obezbijedi prevod evropske pravne tekovine na jezik koji je ustavno definisala kao službeni, to neće biti posljedica hrvatskog pritiska, već svjedočanstvo o slabosti sopstvenih institucionalnih kapaciteta. Upravo zato se odgovornost u ovoj priči ne može svesti samo na Zagreb. Hrvatska koristi poziciju koju ima i nastoji da svoje interese zaštiti u trenutku kada za to raspolaže najjačim instrumentima. Mnogo važnije pitanje jeste šta je Podgorica uradila da bi u takvoj situaciji imala snažniju pregovaračku poziciju.

Crnogorske vlasti su posljednjih godina gotovo cjelokupnu spoljnopolitičku strategiju svele na jedan cilj – da zemlja što prije zatvori pregovore i postane naredna članica Evropske unije. Premijer Milojko Spajić i njegova vlada 2028. godinu predstavljaju kao realan i dostižan rok, dok Brisel taj ambiciozni kalendar ohrabruje. Takav pristup ima jasnu političku logiku, ali nosi i ozbiljan rizik, što se vlast više vezuje za jedan datum, to je njena pregovaračka pozicija slabija prema svakoj državi koja može da uspori proces. U tom odnosu nastaje asimetrija koja Zagrebu daje prostor da povećava broj pitanja koja želi da riješi prije crnogorskog ulaska u Uniju.

Iz tog ugla treba posmatrati i ponašanje crnogorskih vlasti. Problem nije u tome što Podgorica razgovara sa Zagrebom, niti u tome što nastoji da izbjegne sukob sa susjedom koji je već u Evropskoj uniji. Problem je ako evropska integracija postane cilj iznad svih drugih državnih interesa i ako se spremnost na kompromis pretvori u trajnu političku podređenost. Država koja pristupa Evropskoj uniji mora biti sposobna da prihvati pravila zajednice kojoj želi da se pridruži, ali istovremeno mora znati da razlikuje evropski uslov od bilateralnog zahtjeva i obavezu iz pregovaračkog okvira od političkog pritiska susjeda.

Upravo tu je najslabija tačka sadašnje crnogorske politike. Podgorica djeluje kao strana koja je toliko zainteresovana za što brže zatvaranje poglavlja da rijetko javno postavlja pitanje granica sopstvenih ustupaka. Hrvatska, nasuprot tome, nastupa kao država koja zna šta želi i koristi svaki raspoloživi kanal da svoje zahtjeve održi na dnevnom redu. To ne znači da su svi hrvatski zahtjevi neopravdani, ali znači da je odnos dvije strane sve manje ravnopravan. Jedna strana formuliše uslove i koristi institucionalnu snagu članstva, dok druga žuri da pokaže da nijedno sporno pitanje neće ugroziti njen evropski rok.

Zato posljednji nastup Gordana Grlića Radmana treba čitati daleko šire od pitanja „Jadrana” ili imovine vrijedne 2,7 milijardi dolara. On pokazuje da se prostor hrvatskih zahtjeva prema Crnoj Gori postepeno širi i da se sve veći broj bilateralnih tema smješta u kontekst pristupnih pregovora. Istovremeno, priča o mogućoj privremenoj upotrebi hrvatskog jezika za dio evropskog zakonodavstva pokazuje koliko se institucionalna nespremnost Podgorice može pretvoriti u politički problem sa snažnim simboličkim značenjem.

Evropska unija za Crnu Goru jeste strateški cilj i to niko ozbiljan ne dovodi u pitanje. Ali članstvo u Uniji ne može biti opravdanje za odsustvo sopstvene državne politike. Ako se evropski put svede na stalno prihvatanje novih zahtjeva u strahu da bi jedno „ne” moglo usporiti pregovore, onda problem više nije u snazi onih koji uslovljavaju, već u slabosti onih koji nisu u stanju da odrede sopstvenu granicu.

Crna Gora će u Evropsku uniju ući kao država samo ako se i tokom pristupanja bude ponašala kao država. Sve drugo može donijeti formalno članstvo, ali ne i politički subjektivitet koji bi tom članstvu dao stvarni smisao.