PODGORICA – U dijelu crnogorske javnosti ponovo se otvara pitanje uloge Srpske pravoslavne crkve u političkom životu Crne Gore, ali ovoga puta kroz bezbjednosni okvir i priču o mogućim izbornim rizicima.

Povod je tekst objavljen u crnogorskoj štampi pod naslovom „Ruske mreže, SPC i anti-EU narativi”, zasnovan na studiji Digitalnog forenzičkog centra, u kojem se SPC pominje kao faktor sa značajnim mobilizacionim kapacitetom, čije djelovanje može da prevaziđe vjerski okvir.

Ta ocjena govori o političkoj nedosljednosti u Crnoj Gori, jer mobilizaciona snaga SPC nije smetala kada su litije 2020. godine dovele do pada trodecenijske vlasti DPS-a i otvorile prostor za promjenu vlasti. Naprotiv, tada je veliki dio današnjih političkih aktera upravo na tom talasu gradio legitimitet.

Danas se, međutim, isti taj društveni uticaj Srpske pravoslavne crkve sve češće predstavlja kao potencijalni problem za izborni proces, kao dio šireg paketa u koji se stavljaju ruski uticaj, anti-EU narativi, pitanje biračkog spiska i prava glasa dijaspore.

Takav pristup ima jasnu političku poruku, da je SPC bila korisna za rušenje DPS-a i tada je njena snaga tumačena kao izraz narodne volje, a kada se postavlja pitanje srpskog identiteta, jezika, položaja vjernika i prava srpskog naroda, onda se isti uticaj prikazuje kao faktor nestabilnosti.

Posebno je sporno što se SPC u takvim analizama ne posmatra kao istorijska institucija pravoslavnog naroda u Crnoj Gori, već se sve češće smješta u kontekst geopolitičkih pritisaka i stranih mreža. Na taj način se, umjesto rasprave o pravima i ravnopravnosti, srpsko pitanje gura u bezbjednosni okvir.

Litije iz 2020. godine pokazale su da Srpska pravoslavna crkva ima duboko uporište u narodu, ali i da ta snaga nije nastala preko noći, niti kao posljedica bilo kakve spoljne operacije. Ona je proizašla iz otpora Zakonu o slobodi vjeroispovijesti, koji je veliki broj građana doživio kao udar na crkvenu imovinu i vjerska prava.

Zbog toga se u srpskoj javnosti u Crnoj Gori ovakav pristup čita kao pokušaj da se naknadno kriminalizuje energija koja je presudno uticala na političke promjene. Drugim riječima, SPC nije bila sporna kada je pomogla da se promijeni vlast, ali postaje sporna kada se otvori pitanje šta su Srbi u Crnoj Gori dobili poslije te promjene.

Ključno pitanje zato više nije da li SPC ima uticaj, jer je to očigledno, već zašto se taj uticaj tumači različito u zavisnosti od političke koristi. Kada je bio potreban za smjenu starog režima, bio je demokratski kapacitet. Kada se koristi za zaštitu identiteta, postaje rizik.

Takva dvostruka mjerila dodatno produbljuju nepovjerenje među Srbima u Crnoj Gori, koji smatraju da se njihova prava i institucije prihvataju samo onda kada služe tuđim političkim ciljevima.