U tišini muzejske vitrine na Cetinju nalazi se jedna od najtajanstvenijih i najvrednijih hrišćanskih relikvija koje su uopšte dospjele na Balkan. Ikona Bogorodice Filermose, koja je vijekovima pratila dramatičnu istoriju hrišćanskog svijeta od Rodosa i Malte do Rusije, danas se nalazi u Crnoj Gori. Upravo zato njena sudbina ponovo postaje tema koja izaziva zabrinutost – ne samo među istoričarima i crkvenim krugovima, već i među onima koji pažljivo prate političke i diplomatske signale koji posljednjih godina dolaze iz Podgorice i inostranstva.

Predstojeća posjeta velikog majstora Suverenog viteškog malteškog reda, fra Džona Danlapa, Crnoj Gori ponovo je skrenula pažnju na jedan detalj koji u protokolarnim saopštenjima djeluje gotovo usputno. U okviru programa posjete predviđeno je i obilaženje Narodnog muzeja na Cetinju, gdje se čuva ikona Bogorodice Filermose. Na prvi pogled riječ je o kulturnom i diplomatskom gestu. Međutim, u istorijskom i političkom kontekstu taj detalj nosi mnogo dublje značenje.

Ikona Filermosa nije obična muzejska vrijednost. Riječ je o jednoj od najpoštovanijih relikvija hrišćanske tradicije, koja je vijekovima bila duhovni simbol vitezova Jovana Jerusalimskog, poznatijih kao Malteški red. Prema predanju nastalom u vizantijskoj tradiciji, ikonu je naslikao jevanđelist Luka, a njeno ime potiče od brda Filerimos na Rodosu, gdje je vijekovima čuvana. Poslije pada Rodosa pod osmansku vlast 1522. godine vitezovi su je ponijeli sa sobom, najprije na Maltu, a potom je, nakon Napoleonovog osvajanja ostrva, dospjela u Rusiju.

U Rusiji je relikvija bila pod zaštitom cara Pavla I Romanova, koji je postao veliki magistar Malteškog reda. Tu se čuvao i čitav kompleks relikvija povezanih sa redom. Pored ikone Filermose u istom duhovnom i istorijskom krugu nalazile su se i druge dragocjenosti koje su vijekovima smatrane najvećim svetinjama reda – čestica Časnog krsta Gospodnjeg i desnica Svetog Jovana Krstitelja. Poslije sloma ruske monarhije i revolucije 1917. godine ove relikvije su, u dramatičnim okolnostima, iznijete iz Rusije kako bi bile spasene od uništenja.

Istorijski put tih svetinja doveo ih je u Kraljevinu Jugoslaviju. Kralj Aleksandar Karađorđević je 1932. godine primio relikvije na čuvanje, čemu svjedoči Akt o primopredaji potpisan u prisustvu delegata za zaštitu interesa ruske emigracije u Kraljevini Jugoslaviji, dvorskog protojereja i šefa kancelarije Svetog sinoda Ruske pravoslavne crkve u izgnanstvu. Akt svjedoči da je mitropolit kijevsko-galicki Antonije, predsjednik Svetog arhijerejskog sinoda Ruske pravoslavne crkve u inostranstvu, predao na čuvanje relikvije i ikonu, a da ih je u ime njegovog veličanstva kralja Aleksandra I Karađorđevića primio ministar kraljevskog dvora Bogoljub Jevtić.

Po dolasku u Kraljevinu Jugoslaviju ikona se, sa druge dvije svetinje, čuvala u Beogradu, u dvorskoj crkvi Svetog Andreja Prvozvanog na Dedinju, sve do njemačke okupacije 1941. godine. Pri povlačenju kraljevske porodice i jugoslovenske vojske preko Crne Gore, kralj Petar II Karađorđević je srpskom patrijarhu Gavrilu Dožiću predao sve tri relikvije. Dožić je čuvanje relikvija povjerio tadašnjem igumanu manastira Ostrog, Leontiju Mitroviću, koji ih je sakrio u manastiru, gdje su ostale do 1952. godine, čuvane u keliji i u najvećoj tajnosti.

Dana 18. septembra 1952. godine jugoslovenska milicija pronašla je relikvije u manastiru Ostrog i prenijela ih u trezor Službe državne bezbjednosti. Godine 1978. jedan policajac u penziji saopštio je igumanu manastira Praskvica da se u trezoru Vlade Crne Gore čuvaju „neke hrišćanske dragocjenosti“, nakon čega je Mitropolija tražila da se ispita o čemu je riječ. Na zahtjev tadašnjeg mitropolita Danila, relikvije su izvađene iz trezora. Čestica Časnog krsta i ruka Svetog Jovana predate su crnogorskoj mitropoliji Srpske pravoslavne crkve i čuvaju se u Cetinjskom manastiru. Ikona je, međutim, predata Narodnom muzeju Crne Gore.

Tako je Cetinje postalo jedno od rijetkih mjesta u pravoslavnom svijetu gdje su se našle svetinje koje su vijekovima bile povezane sa istorijom krstaškog reda, ali i sa ruskom imperijalnom tradicijom.

Danas se ikona nalazi u Narodnom muzeju Crne Gore, umjesto u manastiru Srpske pravoslavne crkve, kojoj je bila povjerena. Upravo ta činjenica već godinama predstavlja jedno od najosjetljivijih pitanja u odnosima između države Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve. Crkva i vjerni narod smatraju da je ikona duhovna svetinja koja pripada Cetinjskom manastiru, dok državne institucije insistiraju na tome da je riječ o kulturnom dobru pod državnom zaštitom.

Zbog svega toga svaka diplomatska ili protokolarna inicijativa koja uključuje ikonu Filermosu pažljivo se posmatra. Istorija je pokazala da ova relikvija nikada nije bila samo predmet pobožnosti ili umjetničke vrijednosti. Ona je uvijek bila i simbol duhovnog autoriteta, istorijskog kontinuiteta i civilizacijskog nasljeđa. Upravo zato pojavljuje se opravdana bojazan da bi u određenim političkim i diplomatskim okolnostima mogla ponovo postati predmet interesovanja različitih međunarodnih aktera.

Malteški red, čiji veliki majstor sutra dolazi u Crnu Goru, ima snažnu istorijsku vezu sa ovom ikonom. Iako red formalno ne postavlja pitanje njenog vraćanja, poznato je da unutar njegovih krugova Filermosa ima status jedne od najznačajnijih duhovnih relikvija koje su vijekovima pratile istoriju reda. Upravo zbog toga svaki susret sa ovom ikonom, posebno na visokom diplomatskom nivou, neminovno podsjeća na činjenicu da ona ima i složenu međunarodnu istoriju.

U takvom kontekstu raste osjećaj odgovornosti za njenu budućnost. Jer Filermosa nije samo muzejski eksponat, ona je svjedočanstvo istorijskog puta hrišćanske civilizacije, ali i dio duhovnog nasljeđa koje je u Crnu Goru stiglo zahvaljujući pravoslavnoj tradiciji i istorijskoj ulozi Srpske pravoslavne crkve.

Zato se u javnosti sve češće čuje stav da je neophodno jasno definisati status ove svetinje i obezbijediti da ona ostane tamo gdje je istorijski povjerena. Srpska pravoslavna crkva, koja vijekovima čuva duhovni identitet ovog prostora, upravo kroz javnu riječ i argumentovanu raspravu pokušava da skrene pažnju na tu odgovornost. U tome ima podršku vjernog naroda koji Filermosu ne doživljava kao muzejski predmet, već kao svetinju čije je mjesto u duhovnom životu naroda.

Istorija ikone Filermose pokazuje koliko lako velike relikvije mogu postati predmet političkih i diplomatskih igara. Zato pitanje njene budućnosti nije samo pitanje kulturne baštine, već prije svega istorijskog pamćenja, duhovnog identiteta i odgovornosti prema svetinjama koje su u Crnu Goru došle kao dar jedne epohe i povjerenje jedne civilizacije. Upravo zbog toga danas se sve češće postavlja pitanje koje više nije samo retoričko: da li je Filermosa zaista bezbjedna tamo gdje se danas nalazi.