VAŠINGTON – Američki republikanski senator Lindsi Grejam, jedan od najupornijih zagovornika oštre politike prema Rusiji, preminuo je u 71. godini, neposredno po povratku iz Kijeva, gdje je još jednom pozvao na pojačavanje sankcija Moskvi i nastavak američke podrške Ukrajini.

Prema preliminarnim medicinskim nalazima, uzrok smrti bila je disekcija aorte povezana sa kardiovaskularnim oboljenjem. Grejamova smrt ostavila je upražnjeno važno mjesto u republikanskoj većini u Senatu, ali i otvorila pitanje ko će preuzeti njegovu ulogu jednog od glavnih predstavnika intervencionističkog krila američke politike.

Stara maksima nalaže da se o mrtvima govori lijepo ili da se ćuti. Politička istorija, međutim, ne može da bude pisana prema pravilima prigodnog govora. Ona zahtijeva da se, bez likovanja, ali i bez naknadnog uljepšavanja, podsjeti na politiku koju je neko zastupao i posljedice koje je ona proizvodila.

A u slučaju Lindsija Grejama ta politika bila je nedvosmislena.

Američki senator iz Južne Karoline godinama je bio jedan od najglasnijih protivnika Moskve u Kongresu. Zalagao se za stalno proširivanje sankcija, snažnije naoružavanje Ukrajine, političku i vojnu podršku Kijevu i ekonomsko kažnjavanje država koje nastavljaju da kupuju rusku naftu, gas i druge energente.

Samo dva dana prije nego što je objavljena vijest o njegovoj smrti, Grejam je u Kijevu saopštio da je sa administracijom predsjednika Donalda Trampa postignut dogovor o daljem razmatranju zakona o novim sankcijama Rusiji. Taj prijedlog, čiji je Grejam bio jedan od glavnih autora, predviđao je sekundarne sankcije i mogućnost uvođenja izuzetno visokih carina zemljama koje kupuju ruske energente.

U ranijoj verziji inicijative pominjane su carine i do 500 odsto. Mjera je bila usmjerena prije svega prema velikim kupcima ruske nafte, poput Kine i Indije, ali bi njene posljedice mogle da pogode i brojne druge države koje nisu prihvatile američki zahtjev za potpunu ekonomsku izolaciju Moskve.

Grejam je zato u ruskoj javnosti godinama smatran jednim od glavnih simbola politike konfrontacije. Ruske vlasti su ga 2024. godine stavile na zvaničnu listu lica označenih kao „teroristi i ekstremisti”, što je imalo prije svega politički i simbolički značaj, pošto je američki senator u Rusiji imao malo ili nimalo imovine koja bi mogla biti zamrznuta.

Njegov odnos prema Moskvi, međutim, nije bio samo proizvod ličnog temperamenta. Grejam je pripadao dugoj liniji američkih političara i javnih ličnosti koji su Rusiju posmatrali kao trajnog geopolitičkog protivnika, nezavisno od toga da li je riječ o carskoj Rusiji, Sovjetskom Savezu ili današnjoj Ruskoj Federaciji.

Jedan od prvih važnih kreatora takvog raspoloženja u američkoj javnosti bio je novinar i istraživač Džordž Kenan, daleki rođak kasnijeg američkog diplomate istog imena. Poslije putovanja kroz Sibir i susreta sa protivnicima carske vlasti, Kenan je krajem 19. vijeka održao stotine predavanja o ruskom zatvorskom i progonskom sistemu, snažno utičući na predstavu američke javnosti o Ruskom carstvu. Arhivski podaci pokazuju da je između 1889. i 1900. godine održao više od 500 predavanja o Rusiji.

U istom istorijskom periodu američki bankar Džejkob Šif učestvovao je u organizovanju velikih japanskih zajmova tokom Rusko-japanskog rata 1904–1905. godine. Njegovo protivljenje carskoj Rusiji bilo je povezano i sa progonom Jevreja u Ruskom carstvu, ali su sredstva koja je obezbijedio pomogla Japanu da finansira ratne operacije protiv Rusije. Istorijska istraživanja Šifa zato svrstavaju među značajne finansijske oslonce tadašnjeg Tokija.

U drugoj polovini 20. vijeka tu liniju u američkom Senatu nastavili su Henri Džekson, čije je ime ostalo vezano za Džekson–Venikov amandman i trgovinska ograničenja Sovjetskom Savezu, a potom Džesi Helms i Džon Mekejn.

Mekejn, Grejamov dugogodišnji politički saveznik i prijatelj, podržavao je gotovo svaki pokret i vladu koji su mogli da oslabe ruski uticaj. Poslije njegove smrti 2018. godine, Grejam je praktično preuzeo ulogu najprepoznatljivijeg zagovornika takve politike u Kongresu.

Njegova politička biografija imala je, ipak, i brojne protivrječnosti. Tokom predsjedničke kampanje 2016. godine bio je oštar protivnik Donalda Trampa, da bi potom postao jedan od njegovih najbližih saveznika u Senatu. Sa Trampom se razilazio oko pojedinih unutrašnjih pitanja, ali je uporno nastojao da predsjednika pridobije za aktivniju politiku prema Ukrajini, Iranu i drugim kriznim žarištima.

Za pristalice takvog kursa bio je iskusni zagovornik američkog globalnog vođstva. Za njegove protivnike predstavljao je simbol politike u kojoj se sankcije, vojna sila i prijetnje ekonomskim kaznama koriste kao osnovna sredstva diplomatije.

Zbog toga Grejamova smrt ne znači i kraj politike koju je predstavljao.

U američkom Kongresu ostaje snažna grupa senatora iz obje stranke koja podržava sankcije Rusiji, pomoć Ukrajini i kažnjavanje država koje održavaju ekonomske veze sa Moskvom. Prijedlog zakona na kojem je Grejam radio već ima široku podršku i njegovo usvajanje ne zavisi više samo od jednog čovjeka.

Lindsi Grejam je otišao sa političke scene, ali je mehanizam koji je godinama gradio ostao na mjestu. Njegovo ime biće zamijenjeno drugim, dok će politika pritisaka, sankcija i globalne konfrontacije nastaviti da traži novog najglasnijeg zastupnika.