Idući u susret najradosnijem hrišćanskom prazniku, Vaskrsu, razgovarali smo sa prof. dr Slavišom Nedeljkovićem, v. d. dekanom Fakulteta srpskih studija, čiji je početak rada povezan sa praznikom koji nas podsjeća na najljepše duhovne vrijednosti.

  • Uvaženi profesore Nedeljkoviću, Fakultetu srpskih studija se prigovara trenutak u kojem je osnovan. Kako tumačite takve kritike?

Smatram da nijedan pripadnik bilo koje nacije ne može, niti bi trebalo da ima bilo šta protiv afirmacije studija koje se bave nacionalnim identitetom. Negovanje kulturnih vrijednosti predstavlja svakodnevnu obavezu svakog nastavnika.

U tom smislu, ne postoji „pravo” ili „pogrešno” vrijeme za osnaživanje identitetskih nauka. Postoje samo okolnosti koje mogu ubrzati realizaciju onoga što je od opšteg interesa, a što je dugo bilo zapostavljeno usled nepovoljnog društvenog konteksta ili usmjerenosti ka parcijalnim interesima.

  • Zašto je do osnivanja Fakulteta srpskih studija došlo baš 2025. godine?

Da bismo razumjeli ovakvu odluku, potrebno je da se odmaknemo od povoda i usmjerimo na uzroke. Profesori srbistike i istorije u Nišu već više od jedne decenije suočavaju se sa problemima koji mogu ozbiljno da ugroze kontinuitet obezbjeđivanja nastavnog kadra u oblastima nacionalne filologije i istorije. Jedan od ključnih razloga jeste dugotrajno zanemarivanje značaja ovih studija u korist trenutno dominantnih globalnih društvenih trendova. Ono što je od suštinskog značaja za nacionalni razvoj često je potiskivano u korist sadržaja koji su atraktivni, ali ne doprinose dugoročnim strategijama razvoja obrazovanja i društva u Republici Srbiji.

Istovremeno, studije srbistike, istorije i slavistike ‒ oblasti na kojima je u prethodnim epohama utemeljena naša kulturna i duhovna tradicija, izučavaju se razdvojeno, u okviru neujednačeno profilisanih programa na filološkim i filozofskim fakultetima. Na većini ovih ustanova uočljiv je trend širenja stranih filologija i različitih hibridnih programa, koji vremenom gube vezu sa srpskim jezikom, nacionalnom istorijom i tradicionalnim nasljeđem, sa oblastima koje predstavljaju temelj društvenog i državnog razvoja. Fakultet srpskih studija predstavlja pokušaj da se ovaj proces preokrene, kao model reintegracije identitetskih nauka, sa ciljem jačanja njihovog značaja i podsticanja interesovanja mladih za ove oblasti. Važno je naglasiti da ova pitanja nisu nova. Još 2017. godine postojala je slična inicijativa, ali nije realizovana zbog nedostatka jasnog dugoročnog plana. U međuvremenu, profesori srbistike su na interkatedarskim konferencijama, koje se tradicionalno održavaju u Naučno-obrazovno-kulturnom centru „Vuk Karadžić” u Tršiću, kontinuirano ukazivali na krizu jezičke i čitalačke kulture, upućujući javnosti zajednička saopštenja i deklaracije. Tokom 2025. godine došlo je do sinteze ovih stručnih uvida i jasnijeg artikulisanja potrebe da se nacionalne vrijednosti vrate u fokus naučnog i visokoškolskog sistema, te da se kroz reorganizaciju ponudi funkcionalniji i održiviji model razvoja identitetskih nauka u društveno-obrazovnom prostoru.

  • Kako će Fakultet srpskih studija početi sa radom? Koje radnje će tome prethoditi?

Pored svih tehničkih koraka koji su podrazumjevali opremanje zgrade fakulteta savremenom opremom i stvaranjem neophodnih materijalnih uslova za rad, bilo da je riječ o uređenju kancelarija, slušaonica i kabineta, zatim o kancelarijskom inventaru, računarskoj podršci i drugome, prvi i najvažniji korak bilo je dobijanje početne akreditacije od strane Nacionalnog akreditacionog tijela i dozvole za rad od strane Ministarstva prosvjete. Fakultet srpskih studija je nakon toga upisan u sudski registar i o Vaskrsu 2026. godine dobio je pun pravni subjektivitet sa svim neophodnim elementima: od matičnog i poreskog identifikacionog broja, pečata do računa u trezoru. Naredni korak podrazumjeva realizaciju deobnog bilansa sa Filozofskim fakultetom, kao i potpisivanje ugovora sa profesorima i saradnicima zaposlenim na odjeljenjima za srbistiku, istoriju i ruski jezik i književnost, koje Fakultet srpskih studija, odlukom osnivača, u cjelosti preuzima. Prema studiji izvodljivosti, koja ne sadrži samo obrazloženje ove reorganizacije ‒ izdvajanja osam studijskih programa na sva tri nivoa studija kao nukleusa Fakulteta srpskih studija ‒ već i smjernice za njihov dalji razvoj, predviđeno je osnaživanje ovih programa angažovanjem mladih kadrova iz redova bivših i aktuelnih studenata, kao i uspostavljanje šire saradnje sa srodnim katedrama i institucijama u zemlji, regionu, Evropi i svijetu.

  • Da li je osnivanje Fakulteta srpskih studija zaista „cepanjeˮ i urušavanje Filozofskog fakulteta u Nišu, kako se može čuti u pojedinim medijima?

Moj odgovor je apsolutno negativan. Riječ je o kritikama onih koji su, suprotno Ustavu i Zakonu o visokom obrazovanju, nastojali da svoje katedre pretvore u političke govornice. To su zlonamjerni pristupi kojima se, na štetu studenata i opštih nacionalnih interesa, vode neuspjeli politički obračuni ‒ i to uprkos činjenicama koje takve tvrdnje lako opovrgavaju. Podsjetimo da je Dositejeva Velika škola bila najviša obrazovna ustanova u Srbiji u 19. vijeku, a da je 1905. godine prerasla u Univerzitet u Beogradu, izdvajanjem na tri fakulteta iz kojih su se dalje razvijale današnje visokoškolske ustanove. To je prirodan put razvoja i širenja univerzitetskog sistema. Sličan proces vidjeli smo i u novijoj istoriji: Univerzitet u Nišu je prije nešto više od dvije decenije dobio Fakultet fizičke kulture, izdvajanjem iz Filozofskog fakulteta, čemu je prethodilo i osnivanje Prirodno-matematičkog fakulteta, takođe iz njegovog okrilja. Po istom, već provjerenom principu, Fakultet srpskih studija nastaje reorganizacijom rada Filozofskog fakulteta, koji se i sam kontinuirano razvija uvođenjem novih studijskih programa. Zanimljivo je da je na jednoj od sjednica Nastavno-naučnog vijeća 2025. godine usvojen predlog za osnivanje sinologije i defektologije kao novih, atraktivnih programa. Dakle, obe institucije imaju zajednički interes, i kvantitativno i kvalitativno širenje, u skladu sa potrebama akademske zajednice i tržišta rada. Međutim, identitetske nauke predstavljaju posebnu oblast. One nisu predmet tržišne logike, već zahtijevaju prostor za nesmetan razvoj, bez rizika od marginalizacije unutar velikih, programski razuđenih fakulteta.

Manje je poznata činjenica da su na studijama srbistike, istorije i ruskog jezika i književnosti, usled ograničenja kvota na Filozofskom fakultetu u Nišu, u više od 50% slučajeva upisivani kandidati koji su te programe naveli kao treću ili četvrtu želju. To je dovodilo do situacije da studije pohađaju studenti koji za njih nisu polagali prijemni ispit, već su konkurisali za druge smjerove. Osnivanjem Fakulteta srpskih studija otvara se mogućnost da se, bez ograničenja takvim kvotama, jasno i sistematično afirmiše značaj identitetskih nauka, i da se mladi podstaknu da se, umjesto prolaznim trendovima, okrenu trajnim vrijednostima, pronalazeći u tome i sopstveni profesionalni i lični smisao.

  • Pored zadovoljavanja materijalnih uslova za rad, kakve su Vaše projekcije naučno-nastavnog kadra na Fakultetu srpskih studija?

Misija Fakulteta srpskih studija postavlja najviše pedagoške, nastavne i naučnoistraživačke ciljeve u oblastima od ključnog značaja za nacionalni identitet. U skladu s tim, naša vizija predviđa i osnivanje Naučno-istraživačkog centra za srpske studije, kao autonomnog i integrativnog dijela fakulteta. To bi, pored nastave, podrazumjevalo i sistematičan naučnoistraživački rad profesora i asistenata, koji bi, uz univerzitetska, sticali i odgovarajuća naučna zvanja. Uvažene kolege profesori i saradnici, već angažovani na našim studijskim programima, imaće priliku da daju pun doprinos ovim ciljevima, kako bismo nastavili posvećen rad u nauci, nastavi i misiji očuvanja nacionalnog identiteta ‒ vrijednosti koja je nama, istoričarima, srbistima i slavistima, bila jedan od ključnih motiva pri izboru životnog poziva.

Radujemo se i našim studentima, sa kojima ćemo u renoviranom prostoru, opremljenom savremenim sredstvima i, moram dodati, sa najljepšim pogledom na Trg kralja Milana, zajedno biti usmjereni ka budućnosti koju gradimo za generacije koje dolaze.

U planu je da Fakultet srpskih studija u bliskoj budućnosti proširi svoju djelatnost uvođenjem novih studijskih programa, kao što su kulturologija, nacionalna bezbjednost i nacionalna arheologija.

  • Kakvu poruku imate za studente i akademsku zajednicu?

Moja poruka studentima i akademskoj javnosti je sljedeća: svim našim studentima, koji su u proteklim mjesecima bili izloženi pritiscima i pokušajima manipulacije od strane pojedinih dnevnopolitički motivisanih aktera sa Filozofskog fakulteta u Nišu, želim da poručim da nema razloga za brigu. Njihove studije će se nastaviti i završiti bez ikakvih prepreka ili smetnji, u potpunosti usmjerene ka akademskom radu i ličnom razvoju u okviru nove, nacionalno orijentisane visokoškolske ustanove.

Istovremeno, pozivamo sve obrazovne i naučne institucije u zemlji i inostranstvu da pozdrave i podrže rad Fakulteta srpskih studija u Srbiji. Ovaj fakultet predstavlja promišljen i odgovoran odgovor države na izazove savremenog doba globalizacije, sa ciljem unapređenja kvaliteta obrazovanja i jačanja značaja identitetskih nauka u akademskoj zajednici.