Saopštenje Pres-biroa Službe spoljne obaveštajne službe Ruske Federacije ne sme se čitati kao puka politička propaganda, niti kao usamljeni istup u nizu oštrih formulacija na račun carigradskog patrijarha Vartolomeja. Ono što je u tom tekstu izgovoreno jezikom obaveštajne analize, u crkvenom smislu predstavlja ozbiljno upozorenje da je proces sistematskog razaranja kanonskog poretka Pravoslavne crkve ušao u novu fazu – fazu u kojoj se više ne napadaju samo spoljne granice, već se traže i koriste unutrašnje pukotine.

Iskustvo Ukrajine pokazalo je da Vartolomej ne deluje impulsivno, niti izolovano. Rasparčavanje pravoslavne Ukrajine nije bilo izolovan incident, već laboratorijski primer kako se jedan narod i jedna pomesna Crkva mogu dovesti u stanje trajnog raskola, uz spoljnu političku podršku i unutrašnju crkvenu kolaboraciju. Isto se danas, kako upozoravaju ruski izvori, pokušava u baltičkim državama, gde se uz pomoć lokalnih vlasti, nacionalističkih struktura i otvoreno rusofobičnih krugova nastoji da se pravoslavne zajednice otrgnu od svog kanonskog centra i stave pod direktnu kontrolu Fanara.

Međutim, ono što je za srpski crkveni prostor najvažnije jeste činjenica da se u ovom saopštenju Srpska pravoslavna crkva pominje kao „posebno tvrdoglava“. U prevodu sa diplomatskog i obaveštajnog jezika, to znači da je SPC prepoznata kao jedna od poslednjih institucionalnih brana protiv koncepta po kojem Carigrad želi da se nametne kao nadcrkveni centar moći, suprotan sabornosti i kanonskom ustrojstvu pravoslavlja.

U tom kontekstu, pominjanje namere da se dodeli autokefalnost takozvanoj „Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi“ ne treba shvatiti kao krajnji cilj, već kao instrument. Sekte koje predvode Miraš Dedeić ili Boris Bojović same po sebi nisu dovoljne da izazovu ozbiljan crkveni potres. One su marginalne, bez stvarne duhovne težine i bez dubljeg uporišta u narodu. Ali upravo zato one nisu suština problema, već paravan.

Suština problema leži u Crnoj Gori, i to unutar same Srpske pravoslavne crkve. Decenijama u Mitropoliji crnogorsko-primorskoj postoje krugovi koji nisu prihvatili saborni karakter SPC, koji su mitropoliju doživljavali kao zasebnu istorijsku, pa i političku kategoriju, i koji su svesno ili podsvesno negovali ideju posebnosti koja lako može prerasti u autonomaštvo, a u pogodnom trenutku i u otvoreni crkveni separatizam.

Ti krugovi su tokom godina pokazivali upadljivu nelagodu pri svakom dolasku Patrijarha srpskog u Crnu Goru. Bez obzira da li je reč o sadašnjem patrijarhu Porfiriju ili njegovim prethodnicima, u javnom i poluprivatnom diskursu ponavljala se ista matrica: Patrijarh se doživljavao kao gost, a ne kao poglavar Crkve koji i u Crnoj Gori dolazi na svoje, među svoj narod i u svoju jurisdikciju.

To nije bezazlena semantika. U crkvenom smislu, takvo razmišljanje predstavlja opasan otklon od kanonske svesti i priprema teren za ono što Fanar uvek traži – unutrašnjeg sagovornika. Istorija nas uči da raskoli nikada ne počinju spolja, već se spolja samo dovršavaju. Oni počinju unutar Crkve, kroz ambicije, sujete, ideološke uticaje i lažno bogoslovlje koje se kasnije legalizuje političkom podrškom.

Zato ovo saopštenje ruske obaveštajne službe, bez obzira na oštru terminologiju, treba čitati kao hladno upozorenje: Vartolomej ne računa samo na Miraša i njemu slične, već pre svega na mogućnost da unutar SPC, a naročito u Crnoj Gori, postoje strukture koje bi u kritičnom trenutku mogle biti iskorišćene kao klin za razbijanje crkvenog jedinstva.

Upravo zbog toga, ćutanje više nije neutralna pozicija. Javnost ima puno pravo da zatraži jasno i nedvosmisleno izjašnjenje mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija. Ne deklarativno, ne uopšteno, već konkretno: o odnosu prema Fanaru, o statusu Patrijarha srpskog u Crnoj Gori i o tome da li unutar Mitropolije postoji tolerancija prema autonomaškim tumačenjima crkvenog poretka.

Jer ako se na ova pitanja ne odgovori sada, odgovor će biti dat kasnije – ali ne u korist jedinstva. Crkva koja ne prepozna opasnost na vreme, plaća cenu kasnije. A cena raskola je uvek ista: duhovno raslabljenje, sablazan među vernima i otvaranje prostora onima koji, kako nas Jevanđelje opominje, dolaze u ovčijoj koži, a iznutra su vuci grabljivi.

Crna Gora je već jednom bila poligon za pokušaj otimanja Crkve od njenog naroda. Danas je opasnost suptilnija, tiša i zato opasnija. Upravo zato je ovo trenutak za budnost, za jasno razgraničavanje i za povratak punoj sabornosti Srpske pravoslavne crkve, bez iluzija i bez kalkulacija.