Riječ „izdaja“ u srpskom političkom rječniku nikada nije bila laka riječ. Ona podrazumijeva postojanje prethodne veze, povjerenja i zajedničkog osjećanja pripadnosti. Upravo zbog toga je poruka studenata iz Pala – „Republika Srpska nije genocidna, izdali ste nas“ – važnija od dnevnopolitičke polemike koja ju je neposredno izazvala. Ona svjedoči da jedan dio mladih u Republici Srpskoj postupke i poruke politički aktivnih studenata u Srbiji ne posmatra kao spor dvije ideološke grupe, već kao pitanje odnosa prema samom postojanju, dostojanstvu i istorijskom iskustvu Republike Srpske.

Neposredan povod poznat je javnosti. Poslije skupa Studentske liste u Novom Pazaru, na kojem su se mogli vidjeti transparenti „Srebrenica je genocid“ i „Ratko Mladić je ratni zločinac“, u Palama su istaknute poruke „Naši generali nisu zločinci“ i „Republika Srpska nije genocidna, izdali ste nas“. Mediji u Srpskoj prenijeli su objašnjenje studenata da su na slične kvalifikacije navikli iz dijela političke javnosti u Sarajevu, ali da ih mnogo teže prihvataju kada dolaze iz Srbije ili kada u Srbiji na njih izostane jasan odgovor.

Upravo u tome je suština čitavog slučaja. Za Srbe u Republici Srpskoj Srbija nije jednostavno susjedna država, kao što ni Drina nije granica koja je u istorijskom, porodičnom i nacionalnom smislu razdvojila dva svijeta. Republika Srpska nastala je u ratu, potvrđena međunarodnim mirovnim sporazumom i ugrađena u ustavnu strukturu Bosne i Hercegovine kao jedan od dva entiteta. Za njene stanovnike to nije apstraktna ustavnopravna konstrukcija, već politički okvir u kojem je obezbijeđen opstanak Srba zapadno od Drine poslije raspada Jugoslavije i najtežeg rata na evropskom tlu poslije Drugog svjetskog rata.

Zbog toga pitanje Republike Srpske u srpskoj javnosti ne može imati istu težinu kao bilo koja druga tema dnevne politike. Mogu se mijenjati vlasti, stranke, ideologije i političke generacije, mogu postojati duboka neslaganja oko ekonomske politike, institucija, medija ili načina upravljanja državom. Ali odnos prema Republici Srpskoj za veliki dio srpskog naroda ostaje pitanje koje prevazilazi stranačke podjele. U tom kontekstu treba razumjeti i zašto studenti u Palama nisu napisali „ne slažemo se sa vama“, nego „izdali ste nas“.

Ta riječ upućuje na očekivanje da u Srbiji, bez obzira na političke razlike, postoji minimum razumijevanja za istorijski položaj Srba u Bosni i Hercegovini. Iz perspektive studenata koji su istakli transparente, problem nije samo u tome što je na jednom skupu u Srbiji osvanula poruka o Srebrenici ili Ratku Mladiću. Njihovo nezadovoljstvo usmjereno je i na pitanje gdje se završava individualna krivična odgovornost, a gdje počinje političko svođenje cijelog naroda, njegove vojske i njegove državotvorne borbe na jednu jedinu kvalifikaciju.

U političkom i nacionalnom smislu, upravo je to razgraničenje za Srbe u Republici Srpskoj od presudnog značaja. Oni dobro znaju da je u ratu bilo zločina i da su za pojedinačne zločine donošene presude. Istovremeno, međutim, odbacuju ideju da se iz individualne odgovornosti izvodi istorijska presuda čitavom narodu ili da se postojanje Republike Srpske retroaktivno predstavlja kao posljedica jednog zločina. Za njih je Republika Srpska rezultat mnogo šireg istorijskog procesa – raspada Jugoslavije, nacionalnog sukoba u BiH, straha od majorizacije i ratne borbe za politički opstanak srpskog naroda.

Taj osjećaj ne može se razumjeti bez porodičnog pamćenja. Današnji studenti u Palama, Banjaluci, Istočnom Sarajevu, Bijeljini ili Doboju pripadaju generaciji koja rat uglavnom nije zapamtila. Ali su odrastali u porodicama u kojima je rat neposredno iskustvo. Njihovi očevi, stričevi i djedovi bili su mobilisani, mnoge porodice izgubile su svoje članove, a gotovo da nema mjesta u Republici Srpskoj bez spomenika poginulim borcima i civilima. Za tu generaciju, dakle, rasprava o karakteru Republike Srpske nije istoriografska vježba. Ona se neposredno tiče načina na koji se vrednuju njihove porodice, njihova zajednica i pravo da žive u političkom okviru stvorenom i međunarodno priznatom Dejtonskim sporazumom.

Zbog toga je posebno osjetljivo što su poruke koje su izazvale reakciju stigle iz Srbije, i to u trenutku kada su predstavnici Studentske liste već tražili politički kontakt sa građanima Republike Srpske. Njihov predizborni karavan prolazio je kroz Bijeljinu, Brčko, Doboj i Banjaluku, sa namjerom da razgovaraju sa državljanima Srbije koji žive zapadno od Drine i da im predstave svoju političku ponudu. Upravo zato se danas iz Srpske postavlja logično pitanje – ako su ti ljudi dovoljno važni da im se traži glas, da li su dovoljno važni da im se jasno kaže kakav je odnos prema Republici Srpskoj?

Politička organizacija koja pretenduje da predstavlja alternativu vlasti u Srbiji neizbježno mora da odgovori na pitanja koja se tiču državnih i nacionalnih interesa. Ako se od nje očekuje stav o Evropskoj uniji, Kosovu i Metohiji, Rusiji, NATO-u, ekonomiji i spoljnoj politici, onda je nemoguće smatrati da je odnos prema Republici Srpskoj sporedna tema.

Za Srbiju je to i ustavno i državno pitanje. Dejtonski sporazum priznaje mogućnost posebnih paralelnih odnosa Republike Srpske sa Srbijom, a Beograd je jedan od potpisnika mirovnog okvira koji je okončao rat u Bosni i Hercegovini. Odnos Srbije prema Srpskoj zato nije stvar sentimenta niti političkog folklora, već pitanje kontinuiteta državne politike, regionalne stabilnosti i položaja srpskog naroda u Bosni i Hercegovini.

U tom svjetlu poruka sa Pala dobija daleko ozbiljnije značenje. Studenti koji su je istakli, u suštini, nisu tražili od svojih kolega u Srbiji da preuzmu njihov pogled na svaku stranicu istorije devedesetih. Oni su tražili odgovor na mnogo fundamentalnije pitanje: da li nova politička generacija u Srbiji Republiku Srpsku smatra legitimnim izrazom političkog prava srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, ili je posmatra kroz koncept kolektivne krivice koji je u dijelu regionalne i zapadne javnosti već decenijama prisutan.

Upravo tu leži suština formulacije „izdali ste nas“. Ona ne mora biti prihvaćena kao objektivna presuda svim studentima u Srbiji da bi se razumjelo zašto je nastala. Za njene autore, „izdaja“ nije promjena mišljenja o jednoj istorijskoj ličnosti, nego strah da se u Srbiji stvara politička generacija kojoj će biti bliži jezik o kolektivnoj srpskoj krivici nego iskustvo sopstvenog naroda zapadno od Drine.

Zato bi odgovor Studentske liste na poruke iz Pala morao da bude mnogo sadržajniji od ograđivanja od jednog transparenta ili pozivanja na pluralizam učesnika skupa. Potreban je jasan politički stav: šta je za njih Republika Srpska, da li prihvataju njen dejtonski položaj kao trajnu političku činjenicu, da li se protive konceptu kolektivne krivice srpskog naroda, kako vide posebne veze Srbije i Srpske i da li smatraju da državna politika Srbije mora da štiti ustavni položaj Republike Srpske unutar Bosne i Hercegovine.

Srbi sa obje strane Drine mogu se razlikovati u stranačkim opredjeljenjima, pogledima na vlast, ekonomiju ili društvena pitanja. Ali Republika Srpska je, za ogroman dio njenih stanovnika, crvena linija koja nije nastala u partijskoj centrali niti u jednoj izbornoj kampanji. Ona je nastala iz istorijskog iskustva naroda koji je u raspadu Jugoslavije strahovao da će ostati bez političke zaštite i koji je svoju institucionalnu poziciju na kraju ugradio u međunarodni mirovni sporazum.

Zato je poruka „Republika Srpska nije genocidna, izdali ste nas“ istovremeno i protest i upozorenje. Ona pokazuje da se u Republici Srpskoj pažljivo sluša šta se govori u Srbiji, možda i pažljivije nego što dio beogradske političke javnosti pretpostavlja. Ona traži da zna nešto mnogo jednostavnije i mnogo važnije. Kada dođu najteža pitanja o Srpskoj, njenom pravu na postojanje i istorijskom iskustvu srpskog naroda – na kojoj strani Drine politički stojite?