PODGORICA – Vojno-bezbjednosni mehanizam koji su Zagreb, Tirana i Priština započeli potpisivanjem Zajedničke deklaracije o odbrambenoj saradnji u martu prošle godine mogao bi u narednoj fazi da dobije još jednog učesnika sa zapadnog Balkana - Crnu Goru.

Prema saznanjima „Politike”, kontakti o tome postoje, a pitanje eventualnog približavanja Podgorice ovom formatu ne posmatra se kao potez koji bi trebalo izvesti preko noći, već kao proces za koji je prethodno potrebno stvoriti političke, bezbjednosne i, možda najvažnije, društvene uslove.

Za sada nema javno objavljenog dokumenta, poziva ili odluke Vlade Crne Gore kojima bi bilo potvrđeno da Podgorica pristupa deklaraciji Zagreba, Tirane i Prištine. Međutim, postojeća regionalna vojna arhitektura pokazuje da su kontakti, zajednička obuka i institucionalna saradnja između ovih aktera već odavno uspostavljeni.

Hrvatska, Albanija i Priština su 18. marta 2025. potpisale deklaraciju kojom su predvidjele jačanje vojne interoperabilnosti, zajedničke obuke i vježbe, saradnju odbrambenih industrija, razmjenu informacija i koordinaciju u suočavanju sa hibridnim prijetnjama. Tokom 2026. saradnja je sa ministarskog prešla i na operativni vojni nivo: u januaru je u Zagrebu održan sastanak direktora za odbrambenu politiku i naoružanje, a u februaru su se u Skadru sastali načelnici generalštabova Albanije i Hrvatske i komandant tzv. Kosovskih bezbjednosnih snaga, kada je dogovorena priprema konkretnih trilateralnih vojnih vježbi.

Već su za istim stolom

Crna Gora se formalno ne nalazi u tom trilateralnom mehanizmu, ali se već nalazi u nizu paralelnih struktura u kojima su prisutni isti akteri.

Posebno je značajna Američko-jadranska povelja A5, čije su članice Sjedinjene Države, Hrvatska, Albanija, Crna Gora, Sjeverna Makedonija i BiH, dok Priština učestvuje kao posmatrač. Hrvatska je tokom 2026. predsjedavajuća ovom inicijativom, a kao jedan od prioriteta svog predsjedavanja označila je zajedničku obuku, regionalnu otpornost i civilno-vojnu saradnju.

Albanija je otišla i korak dalje. Njen tadašnji ministar odbrane Piro Vengu javno je u decembru 2025. poručio da članstvo Prištine u A5 vidi kao stratešku neophodnost.

U martu ove godine predstavnica Ministarstva odbrane Crne Gore učestvovala je u Hrvatskoj na sastanku političkih direktora A5, na kojem je razgovarano o regionalnoj otpornosti, hibridnim prijetnjama i civilno-vojnoj saradnji. Podgorica je tom prilikom A5 označila kao platformu koja evroatlantske principe treba da pretvara u praktične i funkcionalne mehanizme regionalne saradnje.

Već u aprilu, takođe pod hrvatskim predsjedavanjem, u Zagrebu i Udbini bili su predstavnici oružanih snaga Hrvatske, Albanije i Crne Gore, ali i predstavnici Prištine kao posmatrači. U junu su pripadnici istih struktura učestvovali i u međunarodnoj sajber vojnoj vježbi „Combined Adriatic Cyber Endeavour 2026”.

Još ranije, tokom velike američke serije vježbi „Defender 25” i „Immediate Response 25”, aktivnosti su sprovođene na teritorijama Hrvatske, Albanije, Crne Gore i tzv. Kosova, uz učešće oružanih snaga savezničkih i partnerskih zemalja.

Nijedan od ovih događaja sam za sebe ne dokazuje da je odluka o pristupanju Crne Gore trilateralnom formatu već donesena. Oni, međutim, pokazuju nešto drugo, institucionalni kanali, vojni kontakti, zajedničke obuke i mehanizmi interoperabilnosti već postoje i za eventualno političko proširenje ne bi bilo potrebno graditi sistem od početka.

Treba, takođe, naglasiti da sama Američko-jadranska povelja nije antisrpska organizacija i da Srbija u njoj takođe ima status posmatrača. Ali A5 istovremeno predstavlja mjesto na kojem se Crna Gora, Hrvatska, Albanija i predstavnici Prištine već nalaze za istim stolom i unutar istih praktičnih vojnih programa.

Prije vojnog približavanja - promjena političke percepcije

Prema sagovornicima „Politike” upoznatim sa regionalnim bezbjednosnim procesima, mnogo osjetljiviji dio čitavog projekta nije vojno-tehnički već politički.

Crna Gora je zemlja u kojoj se veliki dio stanovništva nacionalno izjašnjava kao srpski, u kojoj Srpska pravoslavna crkva uživa veliko povjerenje naroda i u kojoj je Srbija za najveći broj građana najbliža država u regionu. Zato bi otvoreno obrazloženje bilo kakvog novog vojnog povezivanja sa Zagrebom, Tiranom i Prištinom kao mehanizma koji treba da odgovori na tzv. prijetnju iz Beograda naišlo na ozbiljan otpor.

Upravo zbog toga, prema našim izvorima, politička priprema morala bi da prethodi formalnom potezu.

U dijelu političkog, medijskog i nevladinog sektora u Crnoj Gori već godinama se insistira na tezi o navodnom malignom miješanju Srbije, tzv. velikosrpskom uticaju i potrebi da se crnogorske institucije zaštite od Beograda. Kritike se nerijetko ne zadržavaju na pojedinačnim potezima vlasti Srbije, već se Srbija kao država i njen politički vrh predstavljaju kao trajni izvor opasnosti za crnogorski suverenitet i identitet.

Tako se postepeno stvara politička osnova na kojoj bi se neki budući odbrambeni aranžman mogao predstaviti ne kao okretanje Crne Gore protiv Srbije, već kao jačanje regionalne bezbjednosti, otpornosti, dobrosusjedskih odnosa i evroatlantske saradnje.

Upravo je ta terminologija već duboko prisutna u zvaničnoj politici Podgorice. Ministarstvo odbrane Crne Gore govori o potrebi jačanja regionalne kohezije, odbrambene saradnje i otpornosti na hibridne izazove, dok Vlada priprema i novu Strategiju nacionalne bezbjednosti koja treba da bude usaglašena sa novim regionalnim i globalnim okolnostima i politikom kolektivnog sistema bezbjednosti.

To, samo po sebi, nije dokaz postojanja plana protiv Srbije. Međutim, pitanje koje se postavlja jeste ko će u političkoj i medijskoj interpretaciji biti označen kao izvor tzv. hibridne prijetnje na Zapadnom Balkanu i da li će se u crnogorskom slučaju taj pojam sve više vezivati za Beograd.

Zapadni interes i regionalni igrači

Sagovornici našeg lista tvrde da inicijativa za dublje povezivanje Podgorice sa trouglom Zagreb–Tirana–Priština nije isključivo regionalni projekat.

Prema njihovoj ocjeni, za stvaranje što kompaktnijeg bezbjednosnog prostora na Jadranu i zapadnom Balkanu zainteresovane su i pojedine zapadne političke i bezbjednosne strukture, dok su sopstvene interese u takvoj koncepciji pronašli i regionalni akteri koji u jakoj Srbiji i političkom uticaju Beograda vide prepreku svojim nacionalnim i geopolitičkim ciljevima.

Osjetljiva uloga srpskih političkih predstavnika

Posebno osjetljivo pitanje biće ponašanje stranaka i političara koji su u crnogorsku vlast ušli zahvaljujući značajnom broju srpskih glasova.

Prema procjeni sagovornika „Politike”, upravo bi njihova podrška, prećutna saglasnost ili odsustvo otpora imali daleko veći politički značaj nego podrška stranaka koje godinama otvoreno zastupaju NATO i antisrpski politički narativ.

Drugim riječima, ono što bi teško moglo da bude prodato srpskom biračkom tijelu kao otvoreno približavanje vojnoj osovini u kojoj se nalazi Priština, moglo bi biti predstavljeno daleko prihvatljivijim rječnikom, kao unapređenje dobrosusjedskih odnosa, ispunjavanje NATO obaveza, regionalna saradnja ili doprinos miru i stabilnosti.

Upravo zato će, prema našim saznanjima, odnos političkih predstavnika Srba prema eventualnom uključivanju Crne Gore u ovaj mehanizam biti jedan od ključnih testova njihovog učešća u vlasti.

Crkva kao posljednji prostor otpora

Još osjetljivija dimenzija odnosi se na Srpsku pravoslavnu crkvu.

Izvori „Politike” ukazuju na postojanje krugova unutar crkvenih struktura u Crnoj Gori koji zagovaraju što veću distancu prema Beogradu i samom vrhu SPC. Prema njihovoj ocjeni, političko udaljavanje Crne Gore od Srbije bilo bi daleko teže sprovesti ukoliko bi istovremeno postojalo potpuno i nedvosmisleno crkveno jedinstvo i snažna veza vjerujućeg naroda sa Patrijaršijom.

Politička logika je jasna, narativ po kojem Srbija predstavlja opasnost za Crnu Goru teško je učiniti dominantnim u društvu u kojem veliki broj građana Srbiju ne doživljava kao stranu ili neprijateljsku državu. Zato bi za trajniju promjenu društvene percepcije morali da budu angažovani različiti autoriteti - politički, medijski, nevladini, akademski, ali i oni koji imaju uticaj u vjerskom životu.

U tom kontekstu, svaki pokušaj stvaranja sukoba između crkvenih struktura u Crnoj Gori i Patrijaršije u Beogradu dobija značenje koje daleko prevazilazi unutarcrkvene odnose.

Od deklaracije do nove bezbjednosne karte Balkana

Zagreb, Tirana i Priština već su pokazali da deklaraciju iz marta 2025. ne namjeravaju da ostave na nivou političkog papira.

Tokom nepunih godinu dana uspostavljena je saradnja direktora odbrambene politike, vojnih vrhova i struktura zaduženih za naoružanje, a dogovorene su i konkretne zajedničke vježbe. Hrvatsko Ministarstvo odbrane u aprilu ove godine javno je saopštilo da Zagreb i Tirana žele da nastave sa unapređenjem trilateralne saradnje Hrvatske, Albanije i tzv. Kosova. Sljedeće pitanje je da li će ostati ograničen na tri potpisnika.

Prema saznanjima „Politike”, Crna Gora se posmatra kao logičan kandidat za narednu fazu. Geografski zatvara jadranski prostor između Albanije i Hrvatske, članica je NATO-a, već je dio A5 i drugih regionalnih odbrambenih struktura i njena vojska godinama razvija interoperabilnost sa NATO savezničkim snagama.

Najveća prepreka tom projektu, međutim, nije vojna. Ona je u samoj Crnoj Gori. Sve dok veliki dio njenih građana Srbiju vidi kao najbližu državu, a ne kao bezbjednosnu prijetnju, svako otvoreno svrstavanje Podgorice uz vojno-politički trougao Zagreb–Tirana–Priština nosilo bi visok unutrašnji politički rizik.

Zato će, ako se ovaj proces nastavi, borba za percepciju Srbije u crnogorskoj javnosti biti jednako važna kao i razgovori koji se vode u ministarstvima odbrane i na regionalnim bezbjednosnim forumima.

I upravo tu treba tražiti odgovor na pitanje zašto se odnosi Beograda i Podgorice sve češće ne oblikuju samo kroz klasičnu diplomatiju, već i kroz borbu za to kako će Srbija biti predstavljena građanima Crne Gore.