Sudbina evropske diplomatske službe i položaj šefice spoljne politike EU Kaje Kalas postali su novo polje neslaganja između Njemačke i Francuske, dvije vodeće članice Unije, koje se slažu da je postojeći sistem neophodno mijenjati, ali ne i u kom pravcu.

Prema pisanju „Politika”, u Briselu se sve otvorenije razgovara o reformi Evropske službe za spoljne poslove, institucije koja je zamišljena kao diplomatska kičma EU, ali koja se posljednjih godina suočava sa kritikama zbog sporog reagovanja, preklapanja nadležnosti i sve izraženijeg uticaja Evropske komisije na spoljnopolitičke odluke.

Francuska, kako se navodi, zagovara jačanje uloge visokog predstavnika EU za spoljnu politiku i bezbjednost, funkcije koju od decembra 2024. obavlja bivša estonska premijerka Kaja Kalas. Pariz smatra da bi upravo diplomatska služba, sa Kalasovom na čelu, trebalo da dobije snažniju političku težinu i šira ovlašćenja u koordinaciji spoljne politike bloka.

Taj stav nije bez političke pozadine. Kalasova pripada centrističkoj političkoj porodici „Obnovimo Evropu”, istoj evropskoj grupaciji kojoj je blizak i francuski predsjednik Emanuel Makron. Francuska je snažno podržala njeno imenovanje, videći u njoj priliku da se evropska diplomatija postavi ofanzivnije i jedinstvenije u uslovima rata u Ukrajini, krize na Bliskom istoku i sve neizvjesnijeg odnosa sa Vašingtonom.

Berlin, međutim, ima drugačiju računicu. Njemački zvaničnici smatraju da bi dio ovlašćenja Evropske službe za spoljne poslove trebalo oslabiti i prenijeti na Evropsku komisiju, čime bi se spoljnopolitički aparat EU više vezao za instituciju kojom rukovodi Ursula fon der Lajen.

U praksi, spor oko Kalasove nije samo pitanje jedne funkcije, već borba za to ko će u Briselu imati posljednju riječ u spoljnoj politici. Dok Pariz želi jačeg evropskog diplomatu, Berlin prednost daje modelu u kojem bi Komisija preuzela veći dio političke i operativne kontrole.

Debata pokazuje i dublji problem Evropske unije: u vrijeme velikih geopolitičkih potresa Brisel pokušava da govori jedinstvenim glasom, ali i dalje nema jasan odgovor na pitanje ko taj glas treba da formuliše. Zbog toga je reforma diplomatske službe postala više od administrativnog pitanja — ona je test odnosa snaga između najvećih članica EU i evropskih institucija.

Kaja Kalas je do sada nastojala da se profiliše kao jedan od najoštrijih glasova EU prema Rusiji, ali je njen mandat od početka obilježen i institucionalnim ograničenjima. Evropska spoljna politika i dalje u velikoj mjeri zavisi od saglasnosti država članica, što otežava brze i jedinstvene odluke u kriznim situacijama.

Zato se u Briselu sve češće čuje ocjena da nije dovoljno samo promijeniti organizacionu šemu, već i način na koji Unija donosi odluke. Sve dok se ključna pitanja spoljne politike rješavaju sporim usaglašavanjem nacionalnih interesa, ni jačanje Kalasove ni prebacivanje nadležnosti na Komisiju neće samo po sebi riješiti problem evropske diplomatske neefikasnosti.

Spor Berlina i Pariza zato najavljuje širu raspravu o budućnosti spoljne politike EU. Formalno, riječ je o reformi službe. Politički, riječ je o pitanju ko će upravljati evropskom diplomatijom u trenutku kada Unija pokušava da dokaže da može da bude globalni akter, a ne samo prostor u kojem se usaglašavaju tuđi interesi.