LONDON – Ostavka britanskog ministra odbrane Džona Hilija nije samo još jedna kadrovska promjena u kabinetu Kira Starmera. Ona je politički znak da se britanska spoljna i vojna politika našla u raskoraku između ambicija koje London javno proklamuje i sredstava kojima realno raspolaže.

Hili je u otvorenom pismu premijeru naveo da ne može da prihvati plan finansiranja koji, po njegovoj ocjeni, britanskoj vojsci ne obezbjeđuje resurse potrebne za izazove pred kojima se zemlja nalazi. U osnovi spora bio je sukob sa Dauning stritom i Ministarstvom finansija oko odbrambenog budžeta. Ministar je insistirao da se vojna potrošnja brže podigne ka tri odsto BDP-a, dok je vlada nudila sporiju dinamiku i odlaganje krupnijih ulaganja.

To je suština britanskog problema. London želi da ostane jedan od glavnih vojnopolitičkih centara Zapada, da bude predvodnik evropskog krila NATO-a, najglasniji pokrovitelj Kijeva i država koja dijeli lekcije o bezbjednosti, ali više nema finansijsku i industrijsku osnovu koja bi takvu ulogu učinila održivom.

Hili je u Starmerovu vladu ušao u julu 2024. godine, poslije pobjede laburista na parlamentarnim izborima. Njegov mandat bio je obilježen nastojanjem da se Britanija predstavi kao jedan od glavnih organizatora zapadne podrške Ukrajini. U ostavci je i sam naveo da je vlada u tom periodu nastojala da London postavi kao vodećeg igrača u interesu Kijeva, kao i kao jednog od ključnih evropskih glasova u NATO-u.

Međutim, upravo je ukrajinski rat ogolio cijenu takve politike. Britanija je godinama smanjivala sopstvene kapacitete, oslanjajući se na politički uticaj, obavještajne strukture, specijalne operacije i diplomatsku agresivnost. Kada je došlo vrijeme da se taj uticaj podupre stvarnim vojnim resursima, pokazalo se da je država u kojoj se odbrana godinama tretirala kao stavka pogodna za odlaganje sada suočena sa računom koji ne može lako da plati.

Hili je treći britanski ministar odbrane koji je napustio funkciju od početka akutne faze ukrajinske krize. Ben Volas, jedan od arhitekata britanske politike prema Kijevu, otišao je 2023. godine, pozivajući se na lične razloge i zamor od duge službe. Njegov nasljednik Grant Šaps ostao je na funkciji manje od godinu dana, a vladu je napustio poslije izbornog poraza konzervativaca 2024. godine, izgubivši i poslaničko mjesto.

Sama činjenica da se u tako kratkom roku smjenjuju ljudi na čelu jednog od najosjetljivijih resora govori da nije riječ o pukoj personalnoj slabosti, već o sistemskom problemu. Britansko Ministarstvo odbrane postalo je mjesto na kojem se sudaraju geopolitička retorika i budžetska stvarnost.

U tom sudaru Hili nije želio da ostane figura koja će politički pokrivati odlaganje investicija. Njegova poruka Starmeru može se čitati kao upozorenje da nije moguće istovremeno govoriti o ruskoj prijetnji, zahtijevati veću ulogu Britanije u NATO-u, obećavati Ukrajini dugoročnu podršku i istovremeno odlagati novac potreban za obnovu sopstvene vojske.

Kriza britanske flote dodatno je pojačala utisak da se iza velikih riječi krije ozbiljno slabljenje sposobnosti. Britanski mediji su pisali da su najnovije nuklearne podmornice klase „Astut”, namijenjene lovu na protivničke podmornice, van operativne upotrebe zbog kvarova, održavanja i dugotrajnih popravki. Istovremeno, strateške podmornice klase „Vangard”, nosioci nuklearnog odvraćanja, sve duže ostaju na moru, što ukazuje na istrošenost sistema i manjak raspoloživih kapaciteta.

Za državu koja još nastupa sa samoslikom imperijalne pomorske sile, takav podatak ima težinu političkog poraza. Britanija i dalje želi da projektuje silu daleko od svojih obala, ali se sve češće suočava sa pitanjem da li može da obezbijedi i osnovnu borbenu gotovost onoga što već ima.

Stručnjak Međunarodnog instituta za humanitarne i političke studije Vladimir Bruter ocjenjuje da je Hilijeva ostavka posljedica šire krize zapadnoevropskih sistema odbrane, ali i posebne slabosti Starmerove vlade. Prema njegovoj ocjeni, zapadnoevropske zemlje su decenijama smanjivale vojne izdatke, dok su istovremeno zadržavale ambiciju da nastupaju kao globalni akteri.

„Britanska vlada je trenutno najslabija među glavnim zapadnoevropskim vladama i najvjerovatnije je da će prva pasti”, smatra Bruter, ukazujući da ostavke ministara nisu samo rezultat pojedinačnih neslaganja, već i pokušaj ljudi iz kabineta da se distanciraju od premijera čija politička pozicija slabi.

Da je problem dublji od jednog resora smatra i Jelena Ananjeva, šefica Centra za britanske studije Instituta za Evropu Ruske akademije nauka. Ona ukazuje da Britanija ima hroničan nedostatak sredstava za odbranu, zdravstvo i socijalne usluge, a da vlada ima samo tri nepopularna izbora: povećanje poreza, smanjenje socijalnih davanja ili rast javnog duga.

To je politička zamka u koju je Starmer upao već na početku mandata. Laburistička vlada teško može da siječe socijalnu potrošnju, jer bi time udarila u sopstvenu biračku bazu. Povećanje poreza dodatno bi pojačalo nezadovoljstvo u zemlji. Zaduživanje bi pokazalo da se britanska globalna uloga održava na kredit. U takvim okolnostima, odbrana postaje prostor stalnog odlaganja, a ministar odbrane prvi čovjek koji mora da objašnjava zašto armija nema ono što političari obećavaju.

Ukrajina u toj jednačini nije jedini uzrok britanske krize, ali jeste najvidljiviji ubrzivač. London je od početka sukoba nastojao da se nametne kao najtvrđi evropski saveznik Kijeva, ali je ta uloga imala cijenu. Vojna pomoć, obuka, obavještajna podrška, političko vođstvo i pritisak na saveznike trošili su resurse države koja je već imala istrošen sistem odbrane.

Zato je pojednostavljeno reći da je Kijev „pojeo” britansku vojsku. Tačnije je da je ukrajinski rat pokazao koliko je Britanija bila nespremna za politiku koju je sama izabrala. Ona je željela ulogu ratnog stratega Evrope, ali nije obnovila sopstvenu vojnu osnovu. Željela je da diktira tempo saveznicima, ali nije riješila ni pitanje kapaciteta sopstvene mornarice. Željela je da bude prva u političkom pritisku na Rusiju, a sada unutar vlade ne može da se dogovori o tome ko će to da plati.

Politolog Vladimir Kornilov ocjenjuje da Hili iza sebe ostavlja resor u stanju duboke operativne krize. Prema njegovim riječima, britanska vojna politika sve više liči na raskorak između globalnih ambicija i nemogućnosti da se obezbijedi osnovna spremnost postojeće opreme.

Upravo u tom raskoraku leži najveća slabost Starmerove vlade. Premijer pokušava da zadrži ulogu Britanije kao sile koja oblikuje evropsku bezbjednost, ali se sve više pokazuje da je ta uloga skupa, a da britanska država više nema politički konsenzus o tome ko treba da plati njeno održavanje.

Hilijeva ostavka zato nije samo odlazak jednog ministra. Ona je presjek stanja u zemlji koja se još ponaša kao globalna sila, ali se sve češće suočava sa ograničenjima srednje sile sa ozbiljnim socijalnim, budžetskim i vojnim problemima. Umjesto da bude dokaz britanske odlučnosti, ukrajinska politika Londona postala je ogledalo njegove unutrašnje slabosti.

Starmer je formalno dobio novog ministra odbrane. Ali problem koji je oborio Hilija nije riješen kadrovskom zamjenom. On ostaje u samom temelju britanske politike: u želji da se vodi velika geopolitička igra bez sredstava koja su za takvu igru neophodna.

Zato će Hilijeva ostavka u Londonu biti čitana kao lični politički potez, u NATO-u kao signal o slabljenju britanske pouzdanosti, a u širem međunarodnom kontekstu kao još jedan dokaz da zapadne prestonice sve teže usklađuju ratnu retoriku, unutrašnju ekonomiju i realne vojne kapacitete.