Dok se u zapadnoj javnosti godinama ponavljala poruka o neraskidivom jedinstvu Poljske i Ukrajine u sukobu sa Rusijom, jedno istorijsko pitanje ponovo je otvorilo duboku pukotinu između Varšave i Kijeva.

Spor je izbio nakon što je ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski potpisao odluku kojom je jedna jedinica Specijalnih operativnih snaga Ukrajine dobila počasni naziv „Heroji Ukrajinske ustaničke armije”, odnosno UPA. U Kijevu se ta formacija predstavlja kao simbol borbe za ukrajinsku nezavisnost, dok je u Poljskoj njeno ime neraskidivo povezano sa Volinjskim masakrom i stradanjem poljskih civila tokom Drugog svjetskog rata.

Za Varšavu je taj potez bio više od simboličke greške. Poljsko Ministarstvo spoljnih poslova ocijenilo je da je riječ o odluci koja pogađa istorijsko pamćenje poljskog naroda i koja može da bude iskorišćena za urušavanje poljsko-ukrajinskih odnosa. Ukrajinski ambasador u Varšavi pozvan je na razgovor, a desne stranke i dio javnosti zatražili su oštriji odgovor prema Kijevu.

Kulminacija je uslijedila kada je poljski predsjednik Karol Navrocki odlučio da Volodimiru Zelenskom oduzme Orden bijelog orla, najviše poljsko državno odlikovanje, koje mu je dodijeljeno 2023. godine. Navrocki, koji je ranije bio na čelu Instituta nacionalnog sjećanja, ocijenio je da veličanje UPA predstavlja udarac na dostojanstvo poljskih žrtava i da Poljska ne može da pređe preko takvog poteza kao da se ništa nije dogodilo.

U Ukrajini je odluka izazvala oštru reakciju. Zelenski je saopštio da vraća Orden bijelog orla, naglašavajući da je priznanje, kako je naveo, bilo dato ukrajinskom narodu i vojsci. Uslijedio je niz sličnih poteza, bivši ukrajinski predsjednici i više zvaničnika objavili su da se odriču poljskih odlikovanja ili da ih vraćaju.

Bivši predsjednik Petar Porošenko nazvao je odluku Varšave pogrešnom i nepravednom, dok je Leonid Kučma takođe objavio da se odriče poljskog priznanja. Viktor Juščenko je, preko svoje portparolke, poručio da svaki potez koji slabi ukrajinsko-poljsko jedinstvo ide u korist Kremlju.

Na sličan način reagovali su i pojedini sadašnji ukrajinski zvaničnici. Ministar spoljnih poslova Andrij Sibiha i ukrajinski ambasador u Varšavi Vasil Bodnar ocijenili su da je potez Poljske „strateška greška”, dok je Kirilo Budanov, šef ukrajinske vojne obavještajne službe, saopštio da se odriče poljskog odlikovanja koje je ranije primio.

Tako je spor oko istorije, koji je godinama bio gurnut u stranu zbog rata u Ukrajini, ponovo izbio u prvi plan. Za Kijev, UPA ostaje dio nacionalnog mita o otporu i nezavisnosti. Za Poljsku, to ime prije svega označava jednu od najbolnijih stranica nacionalnog stradanja, jer se Volinjski masakr u poljskom sjećanju vezuje za sistematsko ubijanje desetina hiljada Poljaka od strane ukrajinskih nacionalista.

Upravo u tome leži suština novog sukoba. Ukrajina, koja od Poljske očekuje vojnu, diplomatsku i političku podršku, istovremeno insistira na simbolima koji su za veliki dio poljske javnosti neprihvatljivi. Varšava, sa druge strane, pokušava da zadrži ulogu jednog od glavnih saveznika Kijeva, ali ne želi da plati cijenu u vidu odricanja od sopstvenog istorijskog pamćenja.

Poljski premijer Donald Tusk pozvao je na smirivanje tenzija, upozoravajući da sukob dvije zemlje može da koristi Rusiji. Međutim, sama činjenica da je spor oko UPA doveo do oduzimanja najvišeg poljskog odlikovanja Zelenskom pokazuje da iza zvaničnih poruka o savezništvu postoji duboko nepovjerenje koje nije nestalo, već je samo bilo privremeno potisnuto.

Paradoks je u tome što se kriza dogodila u trenutku kada Kijev i dalje traži maksimalnu podršku Zapada, a Poljska pokušava da se predstavi kao jedan od stubova te podrške. Umjesto jedinstva, javnost je vidjela politički spektakl vraćanja ordenja, međusobne optužbe i ponovno otvaranje starih rana.

Odluka Zelenskog da jedinicu ukrajinske vojske poveže sa UPA pokazala se kao potez koji je u Varšavi doživljen kao direktna provokacija. Odluka Navrockog da mu oduzme Orden bijelog orla pokazala je, pak, da Poljska više nije spremna da istorijske sporove stavlja pod tepih samo zato što Kijev uživa zapadnu podršku.

Zato ovaj slučaj pokazuje koliko su krhki odnosi koji se u javnosti predstavljaju kao bezuslovno savezništvo, kada se sudare ratna politika, nacionalni mitovi i pamćenje žrtava. Orden bijelog orla postao je simbol dubljeg sukoba, pitanja da li se istorija može izbrisati zbog dnevne politike i da li savezništvo može da preživi onda kada jedna strana veliča ono što druga pamti kao zločin.