U Srbiji će sjutra, 25. oktobra, biti održani vanredni parlamentarni izbori na kojima pravo glasa ima 6.451.292 građana, a za 250 mjesta u Narodnoj skupštini nadmetaće se 2.418 kandidata sa 18 izbornih lista. Glasanje će biti organizovano na 8.392 biračka mjesta, koja će biti otvorena od sedam do 20 časova, dok izborna tišina traje do zatvaranja birališta.

Ovo će biti 15. parlamentarni izbori u Srbiji od uvođenja višestranačkog sistema 1990. godine, a deseti vanredni. Prethodni izbori za narodne poslanike održani su 17. decembra 2023. godine.

Vanredne parlamentarne izbore raspisao je 9. septembra tadašnji predsjednik Republike Aleksandar Vučić, koji je potpisao ukaz o raspuštanju Narodne skupštine na osnovu obrazloženog prijedloga Vlade Srbije od 7. septembra.

Na glasačkom listiću 18 izbornih lista

Na predstojećim izborima učestvuje 18 izbornih lista, od kojih devet ima status liste nacionalne manjine.

Prema redosljedu koji je utvrdila Republička izborna komisija (RIK), na glasačkom listiću nalaze se:

  1. „Aleksandar Vučić – Ujedinjena Srbija”
  2. „Ivica Dačić – Faktor stabilnosti”
  3. „Studentska lista – Studenti pobjeđuju”
  4. „Rasim Ljajić – Ljudski SDP/CDP”
  5. „Savez vojvođanskih Mađara – dr Balint Pastor”
  6. „Usame Zukorlić – Pokret za ujedinjenje”
  7. „Ruska stranka – Srbija u BRIKS-u – Slobodan Nikolić”
  8. „Autentična desnica – dr Miloš Jovanović – Novi DSS – Monarhisti, Srpska koalicija NADA, Nacionalno demokratska alternativa, Nova demokratska stranka Srbije, Pokret za Kraljevinu Srbiju, Odvažno srpski”
  9. „Evropska Srbija: Marinika Tepić, Zdravko Ponoš, Stranka slobode i pravde, Srbija centar SRCE, Solidarnost, Samoodbrana, Oslobođenje”
  10. „SDA Sandžaka – Čuvari Sandžaka”
  11. „Bogoljub Karić – Pokret snaga Srbije – BK”
  12. „Liberalno zelena stranka – Za slobodnu i čistiju Srbiju”
  13. „Biram pravdu – biram budućnost – koalicija Snaga – prof. dr Ferid Bulić – Vasilios Provelegios – Stranka budućnosti i razvoja – Građanska stranka Grka Srbije”
  14. „Stranka rusko-srpskog jedinstva – Rusi i Srbi braća zauvijek”
  15. „Ćale, ovo je za tebe – Petar Đurić – premijer Srbije”
  16. „Vladimir Gajić – Alternativa za Srbiju – Narodna stranka, Bunt – Prava Srbija”
  17. „Albanska koalicija”
  18. „Majka Srbija – Gruda”

Glasanje u inostranstvu, na Kosovu i Metohiji i u posebnim ustanovama

Državljani Srbije koji žive u inostranstvu moći će da glasaju na 93 biračka mjesta u 37 država, a za glasanje izvan zemlje prijavljeno je 102.147 birača.

Republička izborna komisija odlučila je da glasanje na svim biračkim mjestima u inostranstvu traje 13 časova i da se završi najkasnije u 20 časova po vremenu u Srbiji.

Za građane sa teritorije Autonomne Pokrajine Kosovo i Metohija određeno je 60 biračkih mjesta, koja će biti organizovana u Vranju, Kuršumliji, Raški i Tutinu.

Istovremeno, u zavodima za izvršenje krivičnih sankcija biće otvoreno 29 biračkih mjesta.

Pravo glasa biće omogućeno i biračima koji se na dan izbora nalaze na odsluženju vojnog roka, vojnoj vježbi, školovanju ili u jedinicama i ustanovama Vojske Srbije. Za njih je predviđeno ukupno 28 biračkih mjesta.

Kako građani mogu da glasaju

Birači svoje pravo ostvaruju na biračkom mjestu na kojem su upisani u izvod iz biračkog spiska, a za utvrđivanje identiteta neophodna je važeća lična karta ili pasoš.

Poziv za glasanje, koji se građanima dostavlja prije izbora, poželjno je ponijeti, ali on nije obavezan uslov za ostvarivanje biračkog prava.

Ukoliko birač nije dobio poziv ili ne zna adresu i broj svog biračkog mjesta, te podatke može provjeriti posredstvom internet stranice Ministarstva državne uprave i lokalne samouprave.

Po dolasku na biračko mjesto, članovi biračkog odbora najprije će ultraljubičastom lampom provjeriti kažiprst desne ruke birača kako bi utvrdili da li je već glasao.

Nakon toga slijedi provjera identiteta na osnovu lične karte ili pasoša, pronalaženje imena u izvodu iz biračkog spiska i potpisivanje birača pored njegovog imena.

Članovi biračkog odbora potom će biraču obilježiti kažiprst desne ruke posebnim sprejom, uručiti glasački listić i uputiti ga na mjesto predviđeno za glasanje.

Glasanje je lično i tajno, a obavlja se iza paravana koji obezbjeđuje da niko ne može vidjeti za koga se birač opredijelio.

Na glasačkom listiću nalaze se sve proglašene izborne liste, a birač glasa tako što zaokružuje redni broj ispred naziva jedne liste.

Nakon glasanja, listić se presavija i ubacuje u glasačku kutiju.

RIK je pojasnio da se kao važeći priznaje i listić na kojem je birač napravio grešku prilikom popunjavanja, ukoliko se na osnovu njegovog sadržaja sa sigurnošću može utvrditi za koju je izbornu listu glasao.

Biračima koji se u trenutku zatvaranja birališta zateknu na biračkom mjestu ili neposredno ispred njega mora biti omogućeno da glasaju.

Glasanje van biračkog mjesta i pomoć drugim licima

Građani koji zbog teške bolesti, starosti ili invaliditeta nisu u mogućnosti da dođu na biračko mjesto mogu ostvariti biračko pravo i van njega.

Neophodno je da o tome obavijeste lokalnu izbornu komisiju najranije 72 časa prije dana glasanja ili birački odbor na sam dan izbora, najkasnije do 11 časova.

Osobe koje zbog nepismenosti, slabovidosti, invaliditeta ili drugog razloga ne mogu samostalno da popune glasački listić imaju pravo da na biračko mjesto povedu pomagača.

Pomagača određuje sam birač, a njegova uloga je da glasački listić popuni isključivo prema uputstvima osobe koja ostvaruje biračko pravo.

Stroga pravila na biračkim mjestima

Tokom glasanja zabranjeno je korišćenje mobilnih telefona i drugih sredstava komunikacije na biračkom mjestu, kao i neovlašćeno snimanje i fotografisanje.

Nije dozvoljeno ni neovlašćeno saopštavanje podataka o dešavanjima na biračkom mjestu, naročito informacija o tome koji su građani izašli na izbore, a koji nisu.

Izvan službenih evidencija u izvodima iz biračkog spiska zabranjeno je pravljenje posebnih spiskova građana koji su glasali ili nisu glasali.

Na samom biračkom mjestu, kao i neposredno ispred njega, nije dozvoljeno isticanje propagandnog materijala i simbola političkih stranaka i podnosilaca proglašenih izbornih lista.

Zabranjeno je i zadržavanje osoba koje nemaju prava ili obaveze u vezi sa sprovođenjem izbornog postupka.

Predstavnici medija mogu doći na biračko mjesto radi pripreme izvještaja o toku glasanja, ali su dužni da svoj dolazak prethodno najave lokalnoj izbornoj komisiji ili koordinatoru RIK-a. Izvan obavljanja novinarskog zadatka ne mogu se zadržavati na biračkom mjestu.

Pripadnici policije i komunalne milicije na dužnosti mogu ući na biračko mjesto isključivo na poziv predsjednika biračkog odbora, ukoliko su narušeni red i mir.

Kako se otvaraju birališta i kontroliše izborni materijal

Članovi biračkih odbora obavezni su da na biračka mjesta dođu najmanje jedan čas prije početka glasanja, a njihove obaveze traju tokom čitavog izbornog dana i utvrđivanja rezultata.

Izborni materijal mora biti dostavljen najkasnije 24 časa prije dana glasanja.

On obuhvata odgovarajući broj glasačkih listića, kontrolni list, glasačku kutiju, zbirnu izbornu listu, obrasce zapisnika o radu biračkog odbora i posmatračima, sprej za obilježavanje prsta, ultraljubičastu lampu i ostalu neophodnu opremu.

Posebna procedura predviđena je prilikom otvaranja biračkog mjesta.

U prisustvu prvog birača koji dođe na glasanje, birački odbor provjerava da li je glasačka kutija ispravna i prazna.

O tome se sačinjava kontrolni list koji potpisuju prvi birač i najmanje jedan član biračkog odbora.

Potpisani kontrolni list zatim se ubacuje u glasačku kutiju, nakon čega se ona pečati i glasanje može da počne.

Birački odbor nema pravo da naknadno dopisuje građane u izvod iz biračkog spiska, čak ni kada smatra da je određena osoba izostavljena očiglednom greškom nadležnog organa.

U slučaju da otvaranje biračkog mjesta bude odloženo ili da glasanje bude prekinuto duže od jednog časa, glasanje se produžava za onoliko vremena koliko je trajalo odlaganje, odnosno prekid.

Glasački listići na 29 jezičkih varijanti

Za predstojeće izbore glasački listići štampani su u 29 jezičkih varijanti, u zavisnosti od jezika i pisama koji su u službenoj upotrebi u pojedinim opštinama i gradovima Srbije.

Listići su pripremljeni u tri formata.

Oni koji su štampani samo na srpskom jeziku imaju format A4, dvojezični i trojezični listići format A3, dok su listići na četiri ili pet jezika, odnosno pisama, štampani u formatu A2.

Izborna tišina traje do zatvaranja birališta

Izborna tišina u Srbiji traje do nedjelje, 25. oktobra, u 20 časova, kada je predviđeno zatvaranje biračkih mjesta.

Tokom ovog perioda zabranjeno je javno predstavljanje kandidata za narodne poslanike i njihovih izbornih programa, kao i objavljivanje procjena izbornih rezultata.

Ograničenja se odnose na javne skupove, elektronske i štampane medije, uključujući i internet portale koji su registrovani kao mediji.

Cilj izborne tišine je da se građanima u završnici izbornog procesa obezbijedi period bez predizborne propagande, u kojem mogu da donesu odluku o svom glasanju.

Izbore prate domaći i međunarodni posmatrači

Parlamentarne izbore u Srbiji pratiće veliki broj domaćih i stranih posmatrača.

Među najavljenim međunarodnim misijama nalaze se predstavnici Kancelarije OEBS-a za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR), Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope i Evropskog parlamenta.

Prijavljeni su i posmatrač iz Sjedinjenih Američkih Država, misija ruske Državne dume, kao i predstavnici drugih parlamenata.

Pored međunarodnih posmatračkih misija, izborni proces nadgledaće i domaće organizacije koje su prijavljene za posmatranje izbora.

Kako se utvrđuju rezultati i raspodjeljuju mandati

Po završetku glasanja, birački odbori utvrđuju rezultate neposredno na biračkim mjestima.

Lokalne izborne komisije dužne su da u roku od 96 časova od zatvaranja birališta sačine zbirne izvještaje o rezultatima glasanja za sva biračka mjesta na svojoj teritoriji.

Zbirni izvještaj o rezultatima glasanja u inostranstvu donosi Republička izborna komisija.

Nakon prijema svih zbirnih izvještaja, RIK ima rok od 96 časova da donese i objavi ukupan izvještaj o rezultatima parlamentarnih izbora.

U tom dokumentu moraju biti navedeni broj građana upisanih u birački spisak, broj onih koji su izašli na izbore, broj birača koji su glasali, broj važećih i nevažećih glasačkih listića, kao i broj osvojenih glasova i mandata svake izborne liste.

Za učešće u raspodjeli poslaničkih mandata predviđen je izborni cenzus od tri odsto glasova birača koji su glasali.

Izuzetak su izborne liste nacionalnih manjina, koje mogu učestvovati u raspodjeli mandata i ukoliko osvoje manje od tri odsto glasova.

Poslanički mandati raspodjeljuju se primjenom D'Ontovog sistema.

Prema tom modelu, ukupan broj glasova koji osvoji svaka izborna lista dijeli se brojevima od jedan do 250.

Dobijeni količnici potom se razvrstavaju po veličini, a svakoj izbornoj listi pripada onoliko poslaničkih mandata koliko se njenih količnika nalazi među 250 najvećih količnika svih lista koje učestvuju u raspodjeli.

Na ovaj način utvrđuje se konačna raspodjela svih 250 poslaničkih mjesta u Narodnoj skupštini.

Prema Zakonu o izboru narodnih poslanika, RIK je dužan da u roku od deset dana od objavljivanja ukupnog izvještaja o rezultatima izbora rješenjem dodijeli mandate kandidatima, prema njihovom redosljedu na izbornim listama.

Rokovi za konstituisanje Skupštine i izbor nove vlade

Nakon proglašenja konačnih rezultata izbora, počinje da teče rok za konstituisanje novog saziva Narodne skupštine.

Prvu sjednicu zakazuje predsjednik parlamenta iz prethodnog saziva, tako da ona bude održana najkasnije 30 dana od dana proglašenja konačnih rezultata.

Na konstitutivnoj sjednici potvrđuju se poslanički mandati.

Narodna skupština smatra se konstituisanom kada budu potvrđeni mandati dvije trećine narodnih poslanika, čime istovremeno prestaje mandat prethodnog saziva parlamenta.

Od dana konstituisanja Narodne skupštine počinje da teče rok od 90 dana za izbor nove Vlade Srbije.

Sutrašnjim glasanjem građani Srbije odlučiće o sastavu parlamenta koji će u narednom periodu donositi zakone, odlučivati o ključnim državnim pitanjima i birati novu izvršnu vlast.